PSLV च्या अपयशामागे ‘गुणवत्ता नियंत्रण समस्यांपासून-घातपातापर्यंत’ अनेक कारणे

आपल्या ‘पोलर सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल’ (PSLV) या प्रमुख रॉकेटच्या सलग दोन अपयशांमुळे भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) प्रचंड दबावाखाली आहे. एकीकडे अंतराळशी संबंधित बाजारपेठेतील वाढ आणि विश्वसनीय प्रक्षेपण प्रणालींची मागणीही वाढत असताना दुसरीकडे हे अपयश इस्रोच्या आतापर्यंतच्या प्रतिमेवर परिणाम करत आहेत.

‘द गिस्ट’ कार्यक्रमात अंतराळ शास्त्रज्ञ डॉ. चैतन्य गिरी यांनी लक्षात आणून दिले की, “रॉकेटचा पृथ्वीच्या वातावरणातच स्फोट होतो असे नाही. पृथ्वीच्या कक्षेत, उपग्रह प्रक्षेपणाच्या अगदी जवळ, त्याच्या तिसऱ्या टप्प्यात काहीतरी गडबड होत आहे.”

या अपयशाच्या कारणांसंदर्भातील इस्रोचा अहवाल सरकारकडे असला तरी, तो अद्याप जनतेसमोर जाहीर करण्यात आलेला नाही. किंबहुना, डॉ. गिरी यांच्या मते, इस्रो ही सरकारची एक सामरिक संस्था असल्याने, अपघाताशी संबंधित सर्व माहिती सार्वजनिक करण्याची आवश्यकता नाही. मग नेमके काय चुकले असावे?

“एक समस्या निश्चितपणे PSLV बनवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या घटकांशी संबंधित संरचनात्मक त्रुटींची असू शकते. ते कदाचित एखाद्या विशिष्ट घटकामध्ये काही बदल करत असावेत, कारण हे PSLV 62 एक नवीन सुधारित आवृत्ती आहे.”

“आतापर्यंत नेहमीच संरचनात्मक बदल होत आले आहेत, ज्यात नवीन घटक जोडले जातात आणि प्रत्येक प्रक्षेपणासोबत सूक्ष्म सुधारणा होत राहतात,” ते म्हणाले. “त्यामुळे एखादी तांत्रिक अडचण असू शकते. दुसरे कारण असे असू शकते की, त्यातील एखादा घटक निकामी झाला असेल. तिसरे कारण म्हणजे, त्या विशिष्ट घटकाच्या एकत्रीकरणाच्या वेळी मानवी चूक झाली असेल.”

घातपाताची शक्यताही नाकारता येत नाही. अंतराळ आधीच मोठ्या प्रमाणावर लष्करीकरणाखाली आहे आणि PSLV चे नागरी आणि  लष्करी दोन्ही प्रकारचे उपयोग आहेत, म्हणजेच ते नागरी किंवा लष्करी उद्देशांसाठी उपग्रह प्रक्षेपित करू शकते. त्यामुळे, शत्रू किंवा स्पर्धकांना कोणत्याही प्रकारचा औद्योगिक घातपात करण्यात फायदा दिसू शकतो.

डॉ. गिरी यांच्या मते, सरकारने अपयशाची कारणे आणि त्यासाठी उचलली जाणारी सुधारात्मक पावले लवकरात लवकर जाहीर केली पाहिजेत. इस्रोच्या प्रक्षेपण सेवांच्या गुंतवणूकदारांना आणि ग्राहकांना खात्री देणे आवश्यक आहे की, परिस्थिती नियंत्रणात आहे आणि त्यांच्या हिताचे रक्षण केले जाईल.

डॉ. गिरी यांनी नमूद केले की, स्टारलिंक आणि इतर कंपन्यांच्या आगमनामुळे, इस्रो सर्वात कमी दरात प्रक्षेपण करत होते ते दिवस आता गेले आहेत. कोणत्याही परिस्थितीत, इस्रोला आपल्या ग्राहक वर्गासोबत धोरणात्मक संवाद वाढवण्याची गरज आहे.

संपूर्ण मुलाखत बघण्यासाठी खालील लिंकवर क्लिक करा –

सूर्या गंगाधरन