ऑपरेशन सिंदूरनंतर दोन नवीन प्रति-ड्रोन प्रणालींसाठी IAF ने जारी केले RFI

युक्रेन, गाझा, नागोर्नो-काराबाख आणि आता भारताच्या अगदी जवळच्या संघर्षांमध्ये दिसून आलेल्या ड्रोन युद्धाच्या वेगाने होत असलेल्या उत्क्रांतीमुळे भारताच्या संरक्षण व्यवस्थेतील वाढती चिंता दर्शवणारे असे हे पाऊल आहे. स्वस्त दरातील मोठ्या संख्येने प्लॅटफॉर्म वापरून पारंपरिक हवाई संरक्षण प्रणालींवर मात करणारे ‘स्वॉर्म ड्रोन’ हे महत्त्वाचे क्षेत्र आणि महत्त्वाच्या ठिकाणांचे (VA/VP) संरक्षण करण्याची जबाबदारी असलेल्या नियोजकांसाठी विशेषतः चिंतेचा विषय आहेत.

सध्याच्या बहुतेक हवाई-संरक्षण प्रणाली महागड्या पृष्ठभागावरून हवेत मारा करणाऱ्या क्षेपणास्त्रांवर अवलंबून आहेत, ज्यामुळे केवळ काहीशे डॉलर्स किमतीच्या ड्रोनचा सामना करण्यासाठी त्या आर्थिकदृष्ट्या अयोग्य ठरतात. नवीन माहिती विनंतीपत्रांवरून असे दिसून येते की, भारतीय हवाई दल आता अशा मोठ्या प्रमाणावरील हल्ल्यांना निष्प्रभ करण्यासाठी विशेषत्वाने  तयार केलेले, किफायतशीर उपाय शोधत आहे.

कागदपत्रांनुसार, भारतीय हवाई दल काउंटर-स्वार्म प्रणालींच्या दोन वेगळ्या श्रेणींचा शोध घेत आहे:

मोबाइल मायक्रो-म्युनिशन-आधारित अँटी-स्वार्म ड्रोन प्रणाली (MM- ASDS)

ही प्रणाली येणाऱ्या ड्रोनना निष्क्रिय करण्यासाठी त्यांच्या जवळ स्फोट होणाऱ्या सूक्ष्म-दारुगोळ्याचा वापर करेल. यामध्ये रेडिओ-फ्रिक्वेन्सी नियंत्रण लिंक्स आणि उपग्रह नेव्हिगेशन सिग्नल जॅम करण्यासारख्या “सॉफ्ट-किल” क्षमतांचाही समावेश असेल.

कामिकाझे ड्रोन-आधारित अँटी-स्वार्म ड्रोन प्रणाली (KD-ASDS)

या संकल्पनेअंतर्गत, अनेक दिशांनी महत्त्वाच्या/अति महत्त्वाच्या लक्ष्यांकडे येणाऱ्या शत्रूच्या ड्रोनच्या पथकांना रोखण्यासाठी आणि नष्ट करण्यासाठी लोइटरिंग म्युनिशन्स, म्हणजेच कामिकाझे ड्रोन, प्रक्षेपित केले जातील. यांनाही इलेक्ट्रॉनिक जॅमिंगच्या पर्यायांद्वारे पाठिंबा दिला जाईल.

या दोन्ही प्रणालींकडून 360-अंश संरक्षण प्रदान करण्याची अपेक्षा आहे आणि त्यांमध्ये 0.02 चौरस मीटर इतके लहान रडार क्रॉस-सेक्शन असलेल्या ड्रोनचा शोध घेण्यासाठी अंगभूत रडार क्षमता असेल. रडारला पूरक म्हणून, भारतीय हवाई दलाने शोध आणि ट्रॅकिंगसाठी पॅसिव्ह इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल सिस्टीमची (EOS) देखील तरतूद केली आहे, ज्या राफेल आणि Su-30MKI सारख्या आघाडीच्या लढाऊ विमानांवर वापरल्या जातात. हे सेन्सर रडार सिग्नल उत्सर्जित न करता शांतपणे शोध घेण्याची क्षमता प्रदान करतात.

RFI हे काइनेटिक आणि नॉन-काइनेटिक साधनांना एकत्रित करणाऱ्या, बहु-क्षेत्रीय ड्रोनविरोधी संरक्षणाकडे होत असलेल्या बदलावर जोर देतात. ऑपरेशन सिंदूरमधील धड्यांनी, विशेषतः ड्रोनच्या व्यापक सामरिक वापरामुळे, या आधुनिकीकरणाच्या प्रयत्नांना गती दिली आहे.

विशेषीकृत अँटी-स्वार्म क्षमतांमध्ये लवकर गुंतवणूक करून, भारतीय हवाई दल हा संकेत देत आहे की ड्रोन युद्ध हे भविष्यातील संघर्षांमध्ये केंद्रस्थानी असेल आणि भारत या धोक्यावर प्रतिक्रिया देण्याऐवजी त्यापेक्षा एक पाऊल पुढे राहण्याचा मानस बाळगतो.

ध्रुव यादव