न्यू स्टार्ट करार कालबाह्य झाल्याने आण्विक अनिश्चितेत अधिकच वाढ

5 फेब्रुवारी रोजी ‘न्यू स्टार्ट’ कराराची मुदत संपत असल्याने अनेकांना भीती वाटते त्याप्रमाणे, एका अधिक अनिश्चित आण्विक युगाची सुरुवात झाली आहे. 2010 मध्ये अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष बराक ओबामा आणि रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष दिमित्री मेदवेदेव यांनी संबंधांमधील एका संक्षिप्त ‘पुनर्बांधणी’च्या काळात स्वाक्षरी केलेल्या या करारानुसार, दोन्ही बाजूंनी तैनात केलेल्या सामरिक अण्वस्त्रांची संख्या प्रत्येकी 1 हजार 550 पर्यंत मर्यादित करण्यात आली होती. तसेच क्षेपणास्त्रे, बॉम्बवर्षक विमाने आणि प्रक्षेपक यांच्यावरही मर्यादा घालण्यात आल्या होत्या.

आता या कराराच्या पतनामुळे जगातील दोन सर्वात मोठ्या अणुसाठ्यांवरील शेवटचा बंधनकारक निर्बंध संपुष्टात आला आहे.

धोकादायक परिस्थितीचा संयुक्त राष्ट्रांकडून इशारा

संयुक्त राष्ट्रांचे सरचिटणीस अँटोनियो गुटेरेस यांनी  ‘न्यू स्टार्ट’ कराराची मुदत संपणे हा आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षेसाठी एक गंभीर क्षण असल्याचे बुधवारी म्हटले आणि रशिया तसेच अमेरिकेला कोणताही विलंब न करता नवीन अणुशस्त्र नियंत्रण आराखड्यावर वाटाघाटी करण्याचे आवाहन केले.

ते म्हणाले की, शस्त्र नियंत्रणाबाबत गेल्या काही दशकांच्या कामगिरीचा अंत “यापेक्षा वाईट वेळी होऊ शकत नाही – अणुबॉम्ब वापरण्याचा धोका दशकांमधील सर्वाधिक आहे.”

त्याच वेळी, गुटेरेस म्हणाले की, आता “परिस्थिती पूर्ववत करून वेगाने बदलणाऱ्या संदर्भासाठी योग्य अशी शस्त्र नियंत्रण व्यवस्था तयार करण्याची” संधी आहे आणि अनियंत्रित अणुप्रसाराच्या जगाकडे परत जाण्यापासून रोखण्याच्या गरजेबद्दल रशिया आणि अमेरिका या दोन्ही देशांच्या नेत्यांनी व्यक्त केलेल्या भूमिकेचे त्यांनी स्वागत केले.

मॉस्कोकडून खुलेपणाचे संकेत दिले – पण सोबत एक इशाराही

रशियाने बुधवारी सांगितले की, ते सुरक्षा चर्चेसाठी तयार आहे, परंतु कोणत्याही नवीन धोक्याचा तो खंबीरपणे सामना करेल. अमेरिकेसोबतच्या शेवटच्या शस्त्र नियंत्रण कराराची मुदत संपल्यामुळे, दोन्ही बाजूंच्या सामरिक अणुशस्त्रांवर अर्ध्या शतकाहून अधिक काळ असलेल्या मर्यादांचा अंत झाला आहे.

स्थिरता आणि पूर्वानुमेयता प्रदान करणाऱ्या कराराच्या चौकटीच्या अभावी, दोन्ही बाजूंना एकमेकांचे इरादे समजणे अधिक कठीण जाईल, असे विश्लेषकांचे म्हणणे आहे. यामुळे एक असे दुष्टचक्र सुरू होऊ शकते, ज्यात दुसरी बाजू काय योजना आखत आहे याबद्दलच्या सर्वात वाईट शक्यतांवर आधारित, प्रत्येक देशाला शस्त्रे वाढवत राहण्याची गरज वाटेल.

अमेरिकेच्या भूमिकेवर टीका करताना, रशियन निवेदनाने ठामपणा आणि संयम यांच्यात संतुलन साधले.

त्यात म्हटले आहे की, आता कोणताही देश कराराच्या मर्यादांनी बांधील नाही, परंतु मॉस्को अमेरिकेच्या लष्करी धोरण आणि एकूण सामरिक वातावरणाच्या सखोल विश्लेषणावर आधारित, “जबाबदारीने आणि विवेकबुद्धीने” वागेल.

आपल्याला एक नवीन, चांगला करार हवा आहे,‌ असे ट्रम्प यांनी स्पष्ट केले असले तरी तज्ज्ञांच्या मते ही एक लांब आणि कठीण प्रक्रिया असेल. नवीन करारामध्ये कदाचित लहान आणि मध्यम पल्ल्याच्या अण्वस्त्रे, तसेच ‘न्यू स्टार्ट’ करारावर सहमती झाल्यापासून रशियाने विकसित केलेल्या ‘बुरेव्हेस्टनिक’ क्रूझ क्षेपणास्त्र आणि ‘पोसायडन’ टॉर्पेडोसारख्या ‘असामान्य’ नवीन प्रणालींचाही समावेश करावा लागेल.

या कराराची मुदत संपण्याचे परिणाम वॉशिंग्टन आणि मॉस्कोपुरते मर्यादित नाहीत. विश्लेषक चेतावणी देतात की चीनच्या वेगाने होत असलेल्या अण्वस्त्र विस्ताराने स्पर्धात्मक शस्त्रास्त्र वाढीला आणखी खतपाणी मिळू शकते.

टीम स्ट्रॅटन्यूज
(रॉयटर्सच्या इनपुट्ससह)