कोणत्याही दृष्टिकोनातून पाहिले तरी तैवानच्या आसपास चीनने केलेल्या लष्करी शक्तीप्रदर्शनाच्या नव्या सरावांना कोणत्याही प्रकारे न्याय्य ठरवणे कठीण आहे.
पण त्यांनी यालाच ‘न्याय अभियान 2025’ असे नाव दिले आहे. तैवानच्या संरक्षण मंत्रालयाच्या मते, या दोन दिवसांच्या मोहीमेत होती, ज्यामध्ये चिनी लष्करी विमानांची 130 उड्डाणे, नौदलाची 14 आणि इतर आठ अशी 22 जहाजे यांचा समावेश होता. याशिवाय मोठ्या प्रमाणात शक्तीप्रदर्शनही करण्यात आले.
2022 मध्ये अमेरिकन प्रतिनिधीगृहाच्या तत्कालीन अध्यक्षा नॅन्सी पेलोसी यांनी तैवानला दिलेल्या भेटीपासून सुरू झालेल्या चिनी लष्करी सरावांची तैवानच्या आसपासची ही सहावी फेरी होती.
बीजिंगची भाषा नेहमीप्रमाणेच कठोर होती. परराष्ट्र मंत्रालयाच्या प्रवक्त्याने याला “लष्करी उभारणीद्वारे तैवानच्या स्वातंत्र्याची मागणी करणाऱ्या फुटीरतावादी शक्तींविरुद्धची एक दंडात्मक आणि प्रतिबंधात्मक कारवाई, आणि चीनची राष्ट्रीय सार्वभौमत्व तसेच प्रादेशिक अखंडता जपण्यासाठी एक आवश्यक पाऊल” असे म्हटले.
‘दंडात्मक’ आणि ‘प्रतिबंधात्मक’ या शब्दांवरून असे सूचित होते की, चीनने या बेट राष्ट्रासाठी अमेरिकेने जाहीर केलेल्या 11 अब्ज डॉलर्सच्या शस्त्रास्त्र पॅकेजला प्रत्युत्तर म्हणून ही कारवाई केली आहे.
तैवानचे राष्ट्राध्यक्ष लाई चिंग-ते या सरावांवर टीका करत म्हणाले की, “एका जबाबदार शक्तीने असे करणे योग्य नाही. आम्ही जबाबदारीने वागू आणि संघर्ष वाढवणार नाही किंवा वादही निर्माण करणार नाही.” तसेच, लष्कर “देशाची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करेल,” असेही त्यांनी सांगितले.
भारतामध्ये, PLA वर लक्ष ठेवणारे तज्ज्ञ म्हणतात की, तैवानभोवतीचे हे सराव आघाडीच्या कमांडर्ससाठी त्यांचा “कोल्ड स्टार्ट” सिद्धांत अधिक प्रभावी बनवण्याची एक संधी होती, ज्यामध्ये जमिनीवरील, नौदल आणि हवाई संसाधनांना अत्यंत कमी वेळेत संघटित करून तैनात करणे समाविष्ट आहे.
दरम्यान, PLA चे अभ्यासक सुयश देसाई यांनी स्ट्रॅटन्यूजग्लोबलला सांगितले की, राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग यांनी अलीकडेच तैवानवर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या ईस्टर्न थिएटर कमांडरला जनरल पदावर बढती दिली आहे, जी पूर्णपणे युद्धसज्जतेचे संकेत देणारी आहे.
ईस्टर्न थिएटर कमांडशी संलग्न असलेली सदर्न थिएटर कमांड दक्षिण चीन समुद्रासाठी जबाबदार आहे, आणि या दोन्ही कमांड्सना तैवान सामुद्रधुनीतील शक्तीप्रदर्शनाची ही नवीनतम फेरी पार पाडण्याचे काम सोपवण्यात आले असावे.
यातून या दुसऱ्या मुद्द्याकडेही लक्ष वेधले जाते की तैवान हे बीजिंग प्रशासनासाठी “प्राथमिक सामरिक दिशा” आहे (जरी भारताला ‘अपग्रेड’ मिळाले असले तरी, आता तो तैवानच्या खाली आहे).
पण हे सराव आपल्याला चिनी लष्करी क्षमतांबद्दल काही सांगतात का?
देसाई यांच्या मते, “ते इतर कोणीही करत नाही, अशा प्रकारे लष्करामध्ये सुधारणा करत आहेत. त्यांचे सैन्य मोठे असल्यामुळे ते सैन्याची संख्या कमी करत आहेत. ते नवीन उपकरणे खरेदी करत आहेत. PLA ची उपकरणे चांगली आहेत की नाही याबद्दल खूप वाद आहे, आम्हालाही ते माहीत नाही.”
पण PLA चे वरिष्ठ अधिकारी भविष्यातील युद्धावर लक्ष केंद्रित करत आहेत, मग ती ‘कोल्ड स्टार्ट’ रणनीती असो किंवा ‘मल्टी-डोमेन इंटिग्रेटेड ऑपरेशन्स’ असोत. त्यामुळे त्यांच्या दृष्टिकोनातून या सकारात्मक गोष्टी आहेत. तैवानच्या आसपासच्या लष्करी सरावांच्या सध्याच्या फेरीमुळे त्यांना त्यांच्या ‘ग्रे झोन टॅक्टिक्स’ म्हणजेच युद्ध सदृश जबरदस्तीच्या कृतींना अधिक प्रभावी बनवण्यास मदत होईल अशी अपेक्षा आहे.
या सरावांमधून आणखी एक मुद्दा समोर येतो: देसाई यांच्या मते, PLA च्या अभ्यासावर आधारित, शी जिनपिंग यांनी केलेल्या उच्च-पदस्थ जनरल्सच्या हकालपट्टीमुळे सैन्याचे मनोधैर्य कमी झाले आहे. याचा युद्धकालीन सज्जतेवर काही परिणाम होईल का?
PLA एप्रिल 2027 मध्ये आपला 100 वा वर्धापनदिन साजरा करेल, जी शी जिनपिंग यांनी सैन्याला पूर्णपणे आधुनिक रूप देण्यासाठी आणि सामरिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्यासाठी निश्चित केलेली अंतिम मुदत आहे. त्याच वर्षी तैवानसोबत ‘सशस्त्र एकीकरणा’साठी निर्णायक पाऊल उचलले जाऊ शकते, कदाचित आक्रमणही केले जाऊ शकते.
शी यांना कदाचित काही पाश्चात्य देशांच्या हमीसह वाटाघाटीद्वारे तोडगा काढणे पसंत असेल, परंतु सध्याच्या भू-राजकीय परिस्थितीमुळे ते शक्य होणार नाही. ते जितका जास्त वेळ वाट पाहतील, तितक्या देशांतर्गत आर्थिक अनिश्चितता लष्करी उपायांसाठी प्रमुख अडथळे बनू शकतात. शी यांच्यासमोर कठीण पर्याय आहेत आणि यश मिळवण्यासाठी त्यांच्याकडे मर्यादित वेळ आहे.
सूर्या गंगाधरन
