मिलान 2026 सराव: भारत जागतिक नौदल कूटनीतिच्या केंद्रस्थानी

विशाखापट्टणचा सागरी भाग कालपासून, म्हणजे 15 ते 25 फेब्रुवारीपर्यंत, जगातील सर्वात व्यस्त नौदल सरावात रूपांतरित झाला आहे.

पुढील दहा दिवसांत, भारतीय नौदल सलग तीन प्रमुख आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रमांचे आयोजन करत आहे: सराव मिलान 2026, आंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्ह्यू (IFR) 2026 आणि इंडियन ओशन नेव्हल सिम्पोजियम (IONS) नौदल प्रमुखांची नववी परिषद. या सगळ्याचा एकत्रितपणे विचार केला तर 75 हून अधिक देशांमधील युद्धनौका, विमाने आणि नौदल प्रमुख भारताच्या पूर्वेकडील समुद्रकिनाऱ्यावर एकत्र येणार आहेत. भारतासह एकूण 75 शिष्टमंडळे. 72 परदेशी देश, 02 आंतरराष्ट्रीय रचना यात सहभागी होतील.

हे प्रमाण अभूतपूर्व आहे. यातून मिळणारा संदेश स्पष्ट आहे.

वायझॅगमधील एक सागरी त्रिकोणी

या सगळ्याचा केंद्रबिंदू म्हणजे मिलान-26, भारताच्या प्रमुख बहुपक्षीय नौदल सरावाची 13 वी आवृत्ती. हा सराव IFR 2026 आणि IONS कॉन्क्लेव्हसोबत चालेल, ज्यामुळे नौदल नियोजकांनी वर्णन केलेल्या एकल, स्तरित सागरी सहभाग, औपचारिक प्रदर्शन, ऑपरेशनल ड्रिल आणि सामरिक संवाद एकत्र आणला जाईल.

18 फेब्रुवारी रोजी राष्ट्रपतींच्या फ्लीट रिव्ह्यूने समुद्रात हा कार्यक्रम औपचारिकपणे सुरू होईल. राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू 75 हून अधिक जहाजांच्या (भारतीय आणि परदेशी) असेंब्लीचे पुनरावलोकन करतील ज्यामध्ये राष्ट्रपतींच्या मोबाईल कॉलमसह, भारताच्या दोन विमानवाहू वाहक आणि परदेशी नौदलांमधील आघाडीच्या लढाऊ सैनिकांचा समावेश असेल.

फ्लीट रिव्ह्यूमध्ये भारताचे नवीनतम स्वदेशी प्लॅटफॉर्म, विशाखापट्टणम-क्लास डिस्ट्रॉयर्स, नीलगिरी-क्लास स्टेल्थ फ्रिगेट्स आणि अर्नाळा-क्लास अँटी-सबमरीन वॉरफेअर कॉर्व्हेट्स, भेट देणाऱ्या युद्धनौका आणि विमानांसह प्रदर्शित केले जातील.

भारतीय नौदलासाठी, हे एक प्रदर्शन आणि त्यातून द्यायचा संदेश दोन्ही आहे.

मिलान-26: प्रतीकात्मकतेपासून समुद्र नियंत्रण, 19 देशांमधील 20 परदेशी युद्धनौका

ज्यावेळी अमेरिका, रशिया, जपान, इराण, दक्षिण आफ्रिका आणि पहिल्यांदाच फिलीपिन्स, जर्मनी आणि युएई या देशांमधील युद्धनौका, अनेक आग्नेय आशियाई आणि आफ्रिकन देशांसह विशाखापट्टणममध्ये येतील, तेव्हा तिथली रचना, परेड आणि फोटोग्राफीच्या संधी याच्याशी निगडीत दृश्य परिचित असतील.

मात्र मिलानची ही आवृत्ती यंदा प्रमाण आणि महत्त्वाकांक्षा या दोन्ही बाबतीत वेगळी आहे.

135 हून अधिक देशांना आमंत्रणे पाठवण्यात आली होती. त्यापैकी 72 देशांनी सहभाग घेणार असल्याचे सांगितले आहे. 19 देशांमधील किमान 20 परदेशी युद्धनौका, तसेच 3 परदेशी विमाने सहभागी होण्याची अपेक्षा आहे. याचा परिणाम हिंद महासागराच्या पलीकडे पश्चिम पॅसिफिक, आफ्रिका आणि युरोपपर्यंत पसरलेला आहे.

ईस्टर्न नेव्हल कमांड अंतर्गत आयोजित, मिलान-26 हा मूलभूत पॅसेज सरावांच्या पलीकडे जाण्यासाठी डिझाइन केलेला आहे. यात जटिल, बहु-डोमेन ऑपरेशन्समधील इंटरऑपरेबिलिटीची चाचणी घेण्यात येईल.

हार्बर फेज 19 फेब्रुवारीपासून सुरू होत आहे. त्यात उद्घाटन समारंभ, आंतरराष्ट्रीय शहर परेड आणि आंतरराष्ट्रीय सागरी चर्चासत्र समाविष्ट आहे. विषय तज्ज्ञांच्या देवाणघेवाणीमुळे कमांडर्स समुद्रात जाण्यापूर्वीची प्रक्रिया संरेखित करू शकतील.

बंगालच्या उपसागरात 21 ते 25 फेब्रुवारी दरम्यान होणाऱ्या सागरी फेजमध्ये पाणबुडीविरोधी युद्ध, हवाई संरक्षण, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध, शोध आणि बचाव तसेच सागरी डोमेन जागरूकता या विषयांशी संबंधित प्रगत कवायती पाहायला मिळतील. या वर्षी “मल्टी-डोमेन सिनर्जी” वर भर दिला जात आहे – सामायिक संभाषण प्रोटोकॉल अंतर्गत एकत्रितपणे कार्यरत पृष्ठभाग, भूपृष्ठ आणि हवाई घटक यांचा समावेश असेल.

नौदल नियोजकांचे म्हणणे आहे की उद्दिष्ट स्पष्ट आहे: वेगवेगळ्या यार्डमध्ये बांधलेली जहाजे, भिन्न प्रणाली आणि सिद्धांत यावर चालणारी, गरज पडल्यास एकत्र लढू शकतील याची खात्री करणे.

स्वदेशी बळाचे प्रदर्शन

मिलान-26 चे एक प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे भारताची स्वदेशीकरण मोहीम.

INS विक्रांतच्या नेतृत्वाखालील वाहक युद्ध गट आघाडीवर असेल. भारतीय शिपयार्डमध्ये बांधलेले विध्वंसक, स्टेल्थ फ्रिगेट्स आणि इतर आघाडीची जहाजे परदेशी नौदलांसोबत उच्च-तीव्रतेच्या परिस्थितीत काम करतील.

सिग्नल दुहेरी आहे. भारत केवळ संरक्षणविषयक प्लॅटफॉर्मचा खरेदीदार नाही. तो स्वतःला एक निर्माता आणि एक ऑपरेशनल पार्टनर म्हणून बघत आहे.

IONS कॉन्क्लेव्ह: पोलादामागील रणनीती

समुद्री सरावांना समांतर बनवणाऱ्या IONS च्या 9 व्या प्रमुखांच्या परिषदेत 25 सदस्य देशांचे नौदल नेते आणि नऊ निरीक्षक सहभागी होतील. चाचेगिरी, मानवतावादी मदत आणि आपत्ती निवारण, सागरी माहितीची देवाणघेवाण आणि उदयोन्मुख सुरक्षा आव्हानांवर यावेळी चर्चा होईल अशी अपेक्षा आहे.

IONS ला IFR आणि मिलनशी सुसंगत करून, भारत तैनाती, टेबलावर चर्चेला असणारे प्रमुख आणि समुद्रातील जहाजे यांच्याशी संवाद साधण्याचा प्रयत्न करत आहे.

चार नौदलांपासून आता सत्तरहून अधिक

मिलानची सुरुवात 1995 मध्ये अंदमान आणि निकोबार कमांड अंतर्गत इंडोनेशिया, सिंगापूर, श्रीलंका आणि थायलंड या चार प्रादेशिक नौदलांच्या एका मेळाव्याच्या रूपात झाली.

तीन दशकांहून अधिक काळात त्यात सातत्याने वाढ झाली आहे. 2022 पर्यंत, जगभरातील 42 देश या सरावात सहभागी होत होते. 2026 मध्ये, ही संख्या 72 वर पोहोचली आहे.

हा विस्तार भारताच्या सागरी उत्क्रांतीचे प्रतिबिंब आहे, जो त्याच्या जवळच्या शेजारील देशांवर लक्ष केंद्रित करणारा केवळ प्रादेशिक देश होता तो आता व्यापक इंडो-पॅसिफिक भागातला संयोजक बनला.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 2015 मध्ये सागर (प्रदेशातील सर्वांसाठी सुरक्षा आणि वाढ) व्हिजन मांडले, ज्यामध्ये हिंद महासागर एक सामायिक जागा म्हणून मांडला गेला. एका दशकानंतर, महासागर व्हिजनने जागतिक सागरी भागीदारीपर्यंत याची वाढ केली आहे.

विशाखापट्टणममधील पाहुण्यांच्या यादीत त्या बदलाचे प्रतिबिंब दिसते. हिंद महासागरातील देशांसोबत आग्नेय आशिया, मध्य पूर्व, आफ्रिका, युरोपमधील नौदल आणि अमेरिका तसेच रशियासारख्या प्रमुख शक्ती आहेत, जे बहुतेकदा भू-राजकीय विभाजनांच्या विरुद्ध बाजूंना असतात.

भारताने आयोजित केलेल्या सरावात त्यांची एकाच वेळी असणारी उपस्थिती स्वतःच एक संदेश देते.

धोरणात्मक संकेताचे प्रमाण

एकाच वेळी तीन प्रमुख नौदल कार्यक्रमांचे आयोजन करणे हा एक दुर्मिळ गुंतागुंतीचा लॉजिस्टिकल उपक्रम आहे, असे नौदल प्रमुख अ‍ॅडमिरल दिनेश के. त्रिपाठी यांनी भारतशक्तीला सांगितले. यामागे जगाला देण्यासाठी एक जाणीवपूर्वक संकेत देखील आहे.

आंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्ह्यू समारंभ आणि प्रदर्शन करते. मिलानऑपरेशनल अर्थ प्रदान करते. IONS धोरणात्मक संभाषण प्रदान करते. एकत्रितपणे, ते क्षमता, बोलावण्याची शक्ती आणि राजनैतिक पोहोच यांचे एक स्तरित प्रदर्शन तयार करतात.

विखुरलेल्या जागतिक वातावरणात, भारत स्वतःला एक सागरी पूल म्हणून उभे करत आहे, जो प्रतिस्पर्धी शक्तींना जोडण्यास, शेजाऱ्यांशी संबंध मजबूत करण्यास आणि मध्यम तसेच लहान नौदलांसोबत भागीदारी वाढविण्यास सक्षम आहे.

विशाखापट्टणममध्ये युद्धनौका रांगेत उभ्या राहिल्या आणि नौदल प्रमुख किनाऱ्यावर जमले, की तिथल्या हालचालींवर बारकाईने लक्ष ठेवले जाईल. ध्वज आणि रचनांच्या पलीकडे एक व्यापक महत्त्वाकांक्षा आहे: सामूहिक सागरी सुरक्षा बळकट करणे आणि इंडो-पॅसिफिकमध्ये नियम-आधारित व्यवस्थेचे निकष आकाराला येणे.

पुढील दहा दिवसांसाठी, जगातील नौदले भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावर एकत्र येतील.

रवी शंकर