भारतीय सैन्यात ‘भैरव’ बटालियन, ‘अशनी’ ड्रोन तैनात

ऑपरेशन सिंदूरमधून मिळालेल्या धड्यांवरून भारतीय सैन्याने त्यांच्या पायदळाच्या पुनर्रचनेचा एक मोठा टप्पा पूर्ण केला आहे, जे उच्च गतिशीलता, तंत्रज्ञान-सक्षम युद्धाकडे निर्णायक वळण आहे. बुधवारी इन्फंट्रीचे महासंचालक लेफ्टनंट जनरल अजय कुमार यांनी दिलेल्या प्रगती अहवालानुसार भैरव कमांडो बटालियनची ऑपरेशनल तैनाती, इन्फंट्री युनिट्समध्ये अशनी ड्रोन प्लाटूनचे एकत्रीकरण आणि व्यापक आधुनिकीकरण मोहिमेअंतर्गत 4.25 लाख नवीन कार्बाइनचा समावेश यावर प्रकाश टाकण्यात आला आहे.

“पायदळ अनेक दशकांमधील सर्वात व्यापक परिवर्तनातून जात आहे, जे मनुष्यबळावर आधारित सैन्यापासून ते क्षमता-आधारित, तंत्रज्ञान-सक्षम लढाऊ सैन्यात रूपांतरित होत आहे,” असे लेफ्टनंट जनरल कुमार यांनी 27 ऑक्टोबर रोजी पायदळ दिन म्हणून साजरा होणाऱ्या शौर्य दिनापूर्वी पत्रकारांशी संवाद साधताना सांगितले. “आम्ही सहा स्तंभांचे आधुनिकीकरण करत आहोत: प्राणघातकता, गतिशीलता, संप्रेषण, पारदर्शकता, जगण्याची क्षमता आणि प्रशिक्षण. त्याचे परिणाम वरील क्षेत्रांमध्ये आधीच दिसून येत आहेत.”

‘भैरव’ बटालियन: हलक्या, वेगवान आणि युद्धासाठी सज्ज

डीजी इन्फंट्रीच्या मते, लष्कराने पाच भैरव बटालियन तयार केल्या असून आता त्या तैनात केल्या आहेत, ज्यांनी 1 ऑक्टोबरपासून सुरू झालेल्या सघन ऑन-द-जॉब प्रशिक्षणानंतर आधीच फील्ड ऑपरेशन्स सुरू केली आहेत. ही कॉम्पॅक्ट, मल्टी-डोमेन युनिट्स – ज्याचे वर्णन “सडपातळ, मध्यम आणि प्राणघातक” असे केले जाते – जलद रणनीतिक हल्ले, उच्च-गतिशील तैनात आणि सीमा तसेच उच्च-तीव्रतेच्या आकस्मिक परिस्थितीत स्वतंत्र कारवाईसाठी डिझाइन केली आहेत.

“पाच भैरव बटालियन आधीच त्यांच्या इच्छित ऑपरेशन क्षेत्रात आहेत आणि या महिन्याच्या अखेरीस पूर्णपणे युद्धासाठी सज्ज होतील,” असे लेफ्टनंट जनरल कुमार म्हणाले. “चार अतिरिक्त बटालियनचे प्रशिक्षण सुरू आहे आणि सहा महिन्यांत आम्ही आणखी 25 युनिट्स कार्यान्वित करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे.”

प्रत्येक भैरव बटालियनमध्ये सुमारे 200 ते 250 कमांड असतात, ज्यांची निवड इन्फंट्री, तोफखाना, सिग्नल आणि आर्मी एअर डिफेन्समधून केली जाते. या युनिट्सना कॉर्प्स कमांडर स्तरावर थेट काम करता येते, जे नियंत्रण रेषेवर, बंडखोरीविरोधी झोनमध्ये किंवा उंचावरील सीमेवर जलद-प्रतिसाद मोहिमांसाठी ऑपरेशनल लवचिकता प्रदान करतात.

“भैरव हे पारंपरिक इन्फंट्री बटालियन आणि स्पेशल फोर्सेसमधील रिकामी पोकळी भरून काढतील,” असे लेफ्टनंट जनरल कुमार यांनी स्पष्ट केले. “ही बटालियन संयुक्त ऑपरेशन्समध्ये चपळता, अचूकता आणि जलद तैनातीसाठी अनुकूलित आहेत.”

‘अशनी’ ड्रोन प्लाटून: डिजिटल युद्धभूमीचा विस्तार

पायदळातील आणखी एक मोठा बदल म्हणजे, अशनी ड्रोन प्लाटून जे आता विस्तृत तैनातीवर पोहोचले आहे. जवळजवळ 385 इन्फंट्री बटालियन आता समर्पित ड्रोन प्लाटूनने सुसज्ज आहेत,  जे प्रत्येक सिस्टीममध्ये 10 चा ताफा चालवते – यात 4  पाळत ठेवण्यासाठी आणि 6 युद्धसामग्रीसाठी, किंवा स्वायत्त लक्ष्यीकरण आणि अचूक हल्ला करण्यास सक्षम असे ‘कामिकाझे’ ड्रोननी सुसज्ज आहे.

“आमचे ड्रोन ऑपरेटर आता केवळ चालक घटक नाहीत – तर ते आता मुख्य इन्फंट्री रचनेचा भाग आहेत,” असे लेफ्टनंट जनरल कुमार म्हणाले. “अशनींमुळे युद्धभूमीची पारदर्शकता आणि रिअल-टाइम निर्णय घेण्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली आहे, ज्यामुळे कमांडरना जास्तीचे डोळे मिळतात आणि ते दृष्टी रेषेच्या पलीकडे  देखील पोहोचतात. तिथे काय चालले आहे हे टिपू शकतात.”

या पलटणींमध्ये पाळत ठेवणे, लढाऊ आणि लॉजिस्टिक्स ड्रोन्स यांचे मिश्रण वापरले जाते, ज्यांना अँटी-टँक गाईडेड दारूगोळा, एआय-सक्षम टेहळणी साधने आणि पान-पेनिट्रेशन रडार यासारख्या उदयोन्मुख तंत्रज्ञानाचा आधार मिळतो. महासंचालकांनी उघड केले की अलीकडील ऑपरेशन्स दरम्यान प्रमाणित केलेल्या अशाच एका रडार-ड्रोन जोडीने लपलेल्या धोक्यांचा शोध घेण्यात आणि अचूक सहभागाचे मार्गदर्शन करण्यात “महत्त्वपूर्ण कामगिरीचे” प्रदर्शन केले.

ऑपरेशन सिंदूरच्या धड्यांपासून भविष्यासाठी तयार असलेल्या सैन्यापर्यंत

लेफ्टनंट जनरल कुमार म्हणाले की ऑपरेशन सिंदूर हा एक महत्त्वाचा टप्पा होता, ज्याने संयुक्त, तंत्रज्ञान-चालित युद्धाबद्दलच्या सैन्याच्या विचारांना आकार दिला.

“ऑपरेशन सिंदूरने सामरिक कृती आणि धोरणात्मक परिणामांचे संक्रमण करण्याची गरज अधोरेखित केली,” असे त्यांनी नमूद केले. “त्यामुळे गुप्तवार्ता, देखरेख आणि टेहळणी (ISR) अशी एकात्मतेची निर्णायक भूमिका सिद्ध केली. लष्कर, हवाई दल, नौदल आणि इतर एजन्सींमध्ये आपण कोणत्या प्रकारची बहु-डोमेन समन्वय संस्थात्मक केली पाहिजे हे दाखवून दिले.”

ऑपरेशननंतर, इन्फंट्रीने 7.62 मिमी असॉल्ट रायफल्स, चौथ्या आणि पाचव्या पिढीतील अँटी-टँक सिस्टीम आणि लोटेरिंग दारूगोळा समाविष्ट करण्याच्या कामाला वेग दिला आहे, तर एन्क्रिप्टेड युद्धभूमी संप्रेषणासाठी सॉफ्टवेअर-डिफाइन्ड रेडिओ (SDR) तैनात केले आहेत. जगण्याची क्षमता सुधारण्यासाठी पायदळाच्या जवानांना NIJ लेव्हल IV बॅलिस्टिक गियर, टॅक्टिकल शील्ड आणि अपग्रेडेड कॉम्बॅट किटने सुसज्ज केले जात आहे.

आधुनिक पायदळाची पुनर्बांधणी

महासंचालक म्हणाले की 2026 च्या मध्यापर्यंत, पायदळातील आघाडीच्या तुकड्या डिजिटल नेटवर्क, उच्च-गतिशीलता संरचना प्रतिबिंबित करतील, ज्यामध्ये ड्रोन, अचूक शस्त्रे आणि एआय-सहाय्यित प्रणाली सामरिक निर्णय घेण्याची क्षमता परिभाषित करतील. कंटेनराइज्ड रेंज, सिम्युलेटर आणि डिजिटल-सहाय्यित लढाऊ प्रशिक्षण प्रणालींसह प्रशिक्षण पायाभूत सुविधांचे देखील आधुनिकीकरण केले जात आहे.

“आधुनिक पायदळ सैनिक हा नेमबाजाइतकाच सेन्सर प्रशिक्षित आणि कम्युनिकेटर असेल,” असे लेफ्टनंट जनरल कुमार म्हणाले. “भैरव आणि अशनी ही तर फक्त सुरुवात आहे – आम्ही असे एक पायदळ तयार करत आहोत जे भौतिक पासून डिजिटल पर्यंत युद्धाच्या प्रत्येक क्षेत्रात वर्चस्व गाजवू शकेल.”

रवी शंकर