DRDO स्क्रॅमजेट इंजिन: हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्रासाठी नवीन संधी

भारताने शुक्रवारी आपल्या हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्र कार्यक्रमासाठी अ‍ॅक्टिव्हली कूल्ड, स्क्रॅमजेट फुल स्केल कंबस्टर, दीर्घकाळ चालणाऱ्या स्क्रॅमजेट इंजिनची जमिनीवर यशस्वी चाचणी केली.

“हैदराबाद येथील संरक्षण संशोधन आणि विकास प्रयोगशाळेने (DRDL) हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्रांच्या विकासात एक महत्त्वपूर्ण टप्पा गाठला आहे,” असे DRDO ने जाहीर केले. त्यांच्या अत्याधुनिक स्क्रॅमजेट कनेक्ट पाईप टेस्ट (एससीपीटी) सुविधेमध्ये घेण्यात आलेल्या या ज्वलनकक्ष चाचणीने 12 मिनिटांपेक्षा जास्त कालावधीचा कार्यकाळ गाठला.

Defence Research & Development Laboratory (DRDL), the Hyderabad based laboratory of the @DRDO_India has achieved a path-breaking milestone in the development of Hypersonic Missiles.

DRDL successfully conducted an extensive long-duration ground test of its Actively Cooled… pic.twitter.com/PTmEX85mmp

— रक्षा मंत्री कार्यालय/ RMO India (@DefenceMinIndia) January 9, 2026

25 एप्रिल, 2025 रोजी दीर्घ कालावधीसाठी घेण्यात आलेल्या पूर्वीच्या उप-स्तरीय चाचणीच्या यशावर आधारित ही कामगिरी आहे, जी हायपरसोनिक क्षेपणास्त्र विकासाच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे. कम्बस्टर आणि चाचणी सुविधा DRDO ने डिझाइन आणि विकसित केली होती आणि औद्योगिक भागीदारांनी ती प्रत्यक्षात आणली. “या यशस्वी चाचणीमुळे भारत प्रगत एरोस्पेस क्षमतांच्या आघाडीवर पोहोचला आहे,” असे DRDO ने म्हटले आहे.

हायपरसोनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र दीर्घ कालावधीसाठी आवाजाच्या पाचपट वेगापेक्षा जास्त (6,100 किमी/तास पेक्षा जास्त) वेग गाठण्यास सक्षम आहे.

“ही उल्लेखनीय कामगिरी एका अत्याधुनिक एअर-ब्रीदिंग इंजिनद्वारे साध्य केली जाते, जे दीर्घकाळ उड्डाण टिकवून ठेवण्यासाठी सुपरसॉनिक ज्वलनाचा वापर करते,” असे एका अधिकृत निवेदनात म्हटले आहे.

SCPT सुविधेवर केलेल्या जमिनीवरील चाचण्यांनी प्रगत स्क्रॅमजेट कम्बस्टरची रचना आणि अत्याधुनिक चाचणी सुविधेची क्षमता यशस्वीरित्या प्रमाणित केली आहे, असेही त्यात पुढे म्हटले आहे.

यापूर्वी 22 जानेवारी 2025 रोजी, DRDL ने स्क्रॅमजेट कम्बस्टरची 120-सेकंदांची जमिनीवरील चाचणी यशस्वीरित्या घेतली होती. ही उपलब्धी देशाच्या पुढील पिढीच्या हायपरसोनिक क्षेपणास्त्र प्रणाली विकसित करण्याच्या प्रयत्नांमधील एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे.

DRDO अनेक प्रगत हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्रे विकसित करत आहे, विशेषतः ‘प्रोजेक्ट विष्णू’ अंतर्गत ‘एक्सटेंडेड ट्रॅजेक्टरी लाँग ड्युरेशन हायपरसॉनिक क्रूझ मिसाइल’, ज्यामध्ये सुमारे दीड हजार किमी पल्ल्याच्या मॅक 8 वेगाच्या क्षेपणास्त्राची कल्पना आहे; ‘ध्वनी’ हायपरसॉनिक ग्लाइड वाहन, जे अनपेक्षित ग्लाइड करते, ज्यामुळे त्याला रोखणे कठीण होते; आणि एक हायपरसॉनिक तंत्रज्ञान प्रात्यक्षिक वाहन.

स्क्रॅमजेट तंत्रज्ञानाचे महत्त्व

संरक्षण मंत्रालयाने या मैलाच्या दगडाचे वर्णन भारताच्या स्वदेशी हायपरसॉनिक क्षमतांना पुढे नेण्याच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण असे केले आहे. हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्रे, जी मॅक 5 पेक्षा जास्त (6,100 किमी/तास पेक्षा जास्त) वेगाने प्रवास करतात, ही अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रांची एक श्रेणी आहे, जी पारंपरिक हवाई संरक्षण प्रणालींना चकमा देऊन उच्च-वेगाचे, अचूक हल्ले करण्यास सक्षम आहेत. अमेरिका, रशिया, चीन आणि भारत यांसारखे देश या परिवर्तनकारी तंत्रज्ञानावर प्रभुत्व मिळवण्यासाठी तीव्र स्पर्धेत गुंतले आहेत.

हायपरसोनिक वर्चस्वाकडे एक पाऊल

हायपरसोनिक वाहनांचे हृदय स्क्रॅमजेट इंजिनमध्ये आहे – एक क्रांतिकारी एअर-ब्रेथिंग प्रोपल्शन सिस्टम जी हलत्या भागांवर अवलंबून न राहता सुपरसॉनिक वेगाने ज्वलन टिकवून ठेवण्यास सक्षम आहे. DRDO च्या अलीकडील स्क्रॅमजेट ग्राउंड टेस्टने हायपरसोनिक फ्लाइटची नक्कल करणाऱ्या परिस्थितीत यशस्वी इग्निशन आणि स्थिर ज्वलन यासह अनेक कामगिरी दाखवल्या.

स्क्रॅमजेट इंजिन प्रज्वलित करणे ही एक अत्यंत गुंतागुंतीची प्रक्रिया आहे, ज्याची तुलना अनेकदा “चक्रीवादळात मेणबत्ती पेटवण्यासारखी” केली जाते. DRDL च्या स्क्रॅमजेट कम्बस्टरमध्ये एक नाविन्यपूर्ण ज्वाला स्थिरीकरण तंत्र आहे जे 1.5 किमी/से पेक्षा जास्त हवेचा प्रवाह असूनही कम्बस्टरमध्ये सतत ज्वाला राखते. मंत्रालयाच्या निवेदनानुसार, ही प्रगती व्यापक संशोधन आणि चाचणीचा परिणाम आहे, ज्याला कामगिरीचा अंदाज लावण्यासाठी आणि ऑप्टिमाइझ करण्यासाठी प्रगत संगणकीय द्रव गतिमानता (CFD) सिम्युलेशनद्वारे समर्थन दिले आहे.

स्क्रॅमजेट ज्वलन, प्रगत औष्णिक व्यवस्थापन आणि स्वदेशी इंधन विकासातील सिद्ध क्षमतांसह, ही महत्त्वपूर्ण कामगिरी जागतिक हायपरसोनिक तंत्रज्ञान स्पर्धेत भारताचे स्थान अधिक मजबूत करते. हे यश DRDO च्या कौशल्याला अधोरेखित करते आणि कार्यान्वित हायपरसोनिक क्षेपणास्त्र प्रणाली विकसित करण्यासाठी मार्ग मोकळा करते, ज्यामुळे भारताची संरक्षण सज्जता आणि तांत्रिक क्षमता वाढेल.

रवी शंकर