![](https://bharatshakti.in/wp-content/uploads/2024/03/LT-BSI-Defence.gif")
चीनने पुढील पाच वर्षांत, अंतराळ-स्थित कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) डेटा सेंटर्स सुरू करण्याची महत्त्वाकांक्षी योजना जाहीर केली आहे. याद्वारे चीनने इलॉन मस्क यांच्या स्पेसएक्सला (SpaceX) थेट आव्हान दिले आहे, कारण स्पेसएक्सचेही अंतराळात AI डेटा सेंटर्स तैनात करण्याचे उद्दिष्ट आहे. हे पाऊल अंतराळ तंत्रज्ञान आणि AI पायाभूत सुविधांच्या सीमा विस्तारण्याच्या चीनच्या व्यापक धोरणाचा एक भाग आहे.
चीनचे स्पेस कॉन्ट्रॅक्टर ‘गीगावॅट-क्लास’ पायाभूत सुविधा उभारणार
सरकारी माध्यमांनुसार, चीनचा मुख्य अंतराळ कंत्राटदार असलेल्या ‘चीन एरोस्पेस सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी कॉर्पोरेशन’ (CASC) ने, आपल्या पाच वर्षांच्या विकास आराखड्यांतर्गत ‘गीगावॅट-क्लास स्पेस डिजिटल-इंटेलिजन्स इन्फ्रास्ट्रक्चर’ उभारण्याच्या प्रयत्नांचे नेतृत्व केले आहे. ही नवीन अंतराळ डेटा सेंटर्स क्लाउड, एज आणि टर्मिनल डिव्हाइस क्षमतांचे एकत्रिकरण करतील, ज्यामुळे पृथ्वीवरील डेटावर थेट अंतराळात प्रक्रिया करणे शक्य होईल.
हा पुढाकार, AI वर आधारित संगणकीय शक्ती वापरण्याच्या पद्धतीत क्रांती घडवून आणणार आहे, ज्यामुळे AI प्रोसेसिंगसाठी लागणारी प्रचंड उर्जेची मागणी संभाव्यतः अंतराळात स्थलांतरित होईल. या नवीन केंद्रांमध्ये संगणकीय क्षमता, साठवण क्षमता आणि ट्रान्समिशन बँडविड्थमध्ये महत्त्वपूर्ण प्रगती अपेक्षित असून, त्यामुळे अधिक कार्यक्षम आणि मोठ्या प्रमाणातील AI ऑपरेशन्स शक्य होतील.
स्पेसएक्सचे स्पेस डेटा सेंटर्स आणि सौरऊर्जेवर चालणारे AI उपग्रह
एलॉन मस्क यांनी स्थापन केलेल्या स्पेसएक्सनेही, अंतराळ-स्थित AI डेटा सेंटर्ससाठी योजना आखल्या आहेत. मस्क यांनी अलीकडेच सांगितले की, स्पेसएक्स आपल्या नियोजित 25 अब्ज डॉलर्सच्या आयपीओ (IPO) मधून मिळणाऱ्या रकमेचा वापर, सौरऊर्जेवर चालणारे AI डेटा सेंटर उपग्रह विकसित करण्यासाठी करेल. त्यांनी अधोरेखित केले की, अंतराळ-आधारित सौर ऊर्जा निर्मिती पृथ्वीवरील पॅनेलच्या तुलनेत पाचपट जास्त ऊर्जा देऊ शकते, ज्यामुळे ते AI डेटा प्रोसेसिंगसाठी एक आदर्श ठिकाण बनते. स्पेसएक्सचे पहिले उपग्रह पुढील दोन ते तीन वर्षांत प्रक्षेपित होण्याची अपेक्षा आहे.
चीन आणि अमेरिका यांच्यातील स्पर्धा तीव्र होत आहे, कारण दोन्ही देश अंतराळातील AIचे व्यापारीकरण करण्यासाठी आणि अंतराळात आपले वर्चस्व प्रस्थापित करण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत. नागरी विमान वाहतुकीप्रमाणेच अंतराळाला एक व्यवहार्य व्यवसाय बनवणे, हे दोन्ही देशांचे उद्दिष्ट आहे, तसेच अंतराळातील वर्चस्वाचे लष्करी आणि धोरणात्मक फायदे मिळवण्याचाही त्यांचा प्रयत्न आहे.
चीनच्या दीर्घकालीन अंतराळ महत्त्वाकांक्षा
चीनच्या व्यापक अंतराळ महत्त्वाकांक्षांमध्ये, कक्षेत सौरऊर्जेवर चालणारे ‘स्पेस क्लाउड’ तयार करण्याचा समावेश आहे, जे 20230 पर्यंत कार्यान्वित होणार आहे. हा उपक्रम चीनच्या 15 व्या पंचवार्षिक योजनेत समाविष्ट आहे, जी देशाचा आर्थिक विकास आणि तांत्रिक उद्दिष्टे निश्चित करते. चीनने पुढील पाच वर्षांत सबऑर्बिटल आणि ऑर्बिटल ऑपरेशन्ससह स्पेस टुरिझमवर (अंतराळ पर्यटन) लक्ष केंद्रित करून आपली अंतराळ क्षमता विस्तारण्याची योजना आखली आहे.
या महत्त्वाकांक्षी योजना असूनही चीनला मोठ्या आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे. यामध्ये स्पेसएक्सच्या यशाचे प्रमुख कारण ठरलेल्या, पुनर्वापरक्षम रॉकेटचा विकास करण्यात आलेले अपयश समाविष्ट आहे. स्पेसएक्सच्या फॅल्कन 9 या पुनर्वापरक्षम रॉकेटमुळे सॅटेलाइट लॉन्चिंग अधिक स्वस्त झाले असून, त्यामुळेच त्यांनी स्टारलिंक नेटवर्कला लो अर्थ ऑर्बिट (LEO) उपग्रहांमध्ये वर्चस्व मिळवता आले आहे. पुनर्वापरक्षम रॉकेट तंत्रज्ञानातील चीनची संथ प्रगती त्यांच्या अंतराळ महत्त्वाकांक्षेसाठी अडथळा ठरत आहे.
चीनच्या अंतराळ उद्योगाला गती
चीनच्या अंतराळ उद्योगाने अलीकडच्या वर्षांत लक्षणीय प्रगती केली आहे. 2025 मध्ये चीनची विक्रमी 93 अंतराळ उड्डाणे झाली आहेत, ज्यामध्ये वाढत्या व्यावसायिक स्पेसफ्लाइट स्टार्टअप्सनी मदत केली आहे. तरीही, पुनर्वापरक्षम रॉकेट आणि सॅटेलाइट इंटरनेट पायाभूत सुविधा यांसारख्या प्रमुख क्षेत्रांमध्ये ते अजूनही अमेरिकेच्या मागे आहेत.
नवीन AI डेटा सेंटर उपक्रमाची घोषणा चीनच्या पहिल्या स्कूल ऑफ इंटरस्टेलर नेव्हिगेशनच्या अलीकडील उद्घाटनानंतर झाली आहे. हे विद्यालय चायनीज अकॅडमी ऑफ सायन्सेसमध्ये स्थापन करण्यात आले असून, आंतरतारकीय प्रणोदन (इंटरस्टेलर प्रोपल्शन) आणि डीप स्पेस नेव्हिगेशनसारख्या क्षेत्रांत, पुढील पिढीतील अंतराळ तज्ज्ञ घडवण्यावर लक्ष केंद्रित करेल. यावरून चीनची नियर-अर्थ ऑर्बिटपुरती मर्यादित असलेली वाटचाल, थेट खोल अंतराळ संशोधनाकडे वळत असल्याचे स्पष्ट होते.
अमेरिका-चीन अंतराळ स्पर्धा तीव्र
अंतराळ क्षेत्रात, विशेषतः चंद्रावर अंतराळवीर परत पाठवण्याच्या शर्यतीत अमेरिकेला चीनकडून वाढत्या स्पर्धेचा सामना करावा लागत असताना, बीजिंग व्यावसायिक आणि लष्करी दोन्ही अंतराळ कारवायांमध्ये स्वतःला एक प्रमुख खेळाडू म्हणून स्थापित करत आहे. अपोलो युगापासून अमेरिकेच्या चंद्र मोहिमा स्थगित असताना, चीनचे दीर्घकालीन उद्दिष्ट खोल अंतराळ उपक्रमांसह अंतराळ संशोधनातील अमेरिकेच्या वर्चस्वाला आव्हान देणे हे आहे.
आगामी दशक अमेरिका–चीन यांच्यातील तीव्र झालेल्या अंतराळ शर्यतीचे साक्षीदार असेल, जिथे दोन्ही देश उदयोन्मुख अंतराळ अर्थव्यवस्थेत नेतृत्वासाठी प्रयत्न करताना दिसतील.
टीम स्ट्रॅटन्यूज
(रॉयटर्सच्या इनपुट्ससह)
