एकीकडे भारताच्या संसदेत बांगलादेशच्या दिवंगत पंतप्रधान खलिदा झिया यांना श्रद्धांजली वाहिली जात होती, तर दुसरीकडे त्याच दिवशी ढाकामध्ये पदच्युत पंतप्रधान शेख हसीना यांच्या नवी दिल्लीतील एका कार्यक्रमातील ऑडिओ संबोधनावरून तीव्र संताप व्यक्त होत होता. त्या संबोधनात हसीना यांनी हंगामी सल्लागार मोहम्मद युनूस यांचे वर्णन ‘खुनी फॅसिस्ट’ असे केले, ‘बांगलादेशात लोकशाही वनवासात आहे’ आणि ‘हत्या, छळ, बलात्कार आणि दडपशाही’ यांची प्रकरणे मोठ्या प्रमाणावर पसरलेली आहेत, असा दावा त्यांनी केला होता.
ढाका येथील परराष्ट्र मंत्रालयाने इशारा दिला की, त्यांचे भाषण “एक धोकादायक पायंडा पाडणारे” असून त्यामुळे “द्विपक्षीय संबंधांना गंभीरपणे बाधा पोहोचू शकते” आणि “सामूहिक हत्येसाठी जबाबदार हसीना यांना उघडपणे द्वेषपूर्ण भाषण करू देणे… हे बांगलादेशच्या लोकांचा आणि सरकारचा स्पष्टपणे अपमान आहे.”
जिंदाल ग्लोबल युनिव्हर्सिटीमध्ये आंतरराष्ट्रीय घडामोडींवर व्याख्यान देणाऱ्या आणि संशोधन करणाऱ्या प्राध्यापिका श्रीराधा दत्ता यांच्या मते, अशी प्रतिक्रिया देशातील तीव्र भारतविरोधी भावना दर्शवते. त्या म्हणाल्या की, 18 ते 28 वयोगटातील चाळीस टक्के मतदार “पहिल्यांदाच मतदान करणार आहेत, कारण गेल्या काही निवडणुकांमध्ये मतदारच नव्हते. आणि तेथील परिस्थितीमुळे त्या सर्वांचा भारताकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन प्रचंड प्रमाणात भारतविरोधी आहे.”
याच कारणामुळे, त्या म्हणतात की, सत्तेवर आलेला कोणताही पक्ष भारताकडे पूर्णपणे झुकू शकत नाही आणि “भारतात अवामी लीगला जागा देणे हा प्रकार ढाकामध्ये फारसा स्वीकारार्ह घटक ठरणार नाही.”
भारताच्या ‘सर्वसमावेशक’ निवडणुकांच्या आवाहनावर तीव्र टीका झाली आहे, कारण अवामी लीगच्या सुवर्णकाळात हसिना यांच्याकडे अशी कोणतीही मागणी करण्यात आली नव्हती. याउलट, भारताने त्याला ‘देशाचा अंतर्गत मामला’ म्हटले होते. त्यातच, युरोपसोबतच्या मुक्त व्यापार करारामुळे बांगलादेशच्या वस्त्रोद्योगाच्या युरोपमधील निर्यातीला आता फटका बसेल, या भारतीय माध्यमांमधील काही वर्गांच्या दाव्याने आगीत तेल ओतले आहे.
या परिस्थितीचा फायदा उठवण्याचा पाकिस्तान प्रयत्न करत आहे, आणि बांगलादेशला कराची बंदर वापरायला देण्याची कशी सोय करता येईल याबाबत इस्लामाबादमध्ये उच्च-स्तरीय विचारविनिमय होत असल्याची माहिती आहे. लढाऊ विमानांच्या कराराबद्दल चर्चा सुरू आहे, आणि अगदी क्रिकेटचाही उल्लेख झाला आहे.
प्राध्यापक दत्ता यांना शंका आहे की, जरी बीएनपी प्रमुख तारिक रहमान योग्य गोष्टी बोलत असले आणि भारत हा सर्वात महत्त्वाचा शेजारी आहे असे म्हणणाऱ्या जमात-ए-इस्लामीच्या सुरात सूर मिसळत असले, तरी सध्याचे भारतविरोधी वातावरण पाहता, बोलल्याप्रमाणे वागणे कठीण जाऊ शकते. मतभेद दूर करण्यासाठी दोन्ही बाजूंना आणखी प्रयत्न करावे लागतील.
या सगळ्या परिस्थितीत, बांगलादेशात असलेल्या आपल्या राजनैतिक अधिकाऱ्यांच्या कुटुंबीयांना परत बोलावण्याचा गेल्या आठवड्यात भारताने घेतलेला निर्णय बांगलादेशला पसंत पडलेला नाही. “मला वाटत नाही की अशी कोणतीही सुरक्षा परिस्थिती निर्माण झाली आहे, ज्यामुळे अशा उपाययोजनांची गरज भासावी,” असे परराष्ट्र व्यवहार सल्लागार तौहिद हुसेन यांनी ‘प्रथम आलो’ वृत्तपत्राला सांगितले. “सुरक्षेबद्दल कोणतीही चिंता नाही, पण यातून कोणता संदेश दिला जात आहे, हे मला अजिबात कळत नाही,” अशी प्रतिक्रिया त्यांनी व्यक्त केली.
ऐश्वर्या पारीख
