हिंद महासागर क्षेत्रात चीनच्या वाढत्या हालचालींच्या पार्श्वभूमीवर भारताच्या एकूण सागरी क्षमतांना चालना देण्यासाठी, सोमवारी गार्डन रीच शिपबिल्डिंग अँड इंजिनिअर्स लिमिटेडने (GRSE) दोन आघाडीच्या युद्धनौका आणि एक मोठे सर्वेक्षण जहाज एकाच दिवसात भारतीय नौदलाकडे हस्तांतरित केले.
या ताफ्यात प्रोजेक्ट 17A अंतर्गत असलेली स्टेल्थ-गाईडेड-मिसाईल फ्रिगेट ‘दुनागिरी’, पाणबुडीविरोधी युद्धासाठी उथळ पाण्यात चालणारी ‘अग्रय’ आणि जलसर्वेक्षण कार्यांसाठी डिझाइन केलेले मोठे सर्वेक्षण जहाज ‘संशोधक’ यांचा समावेश आहे.
‘दुनागिरी’ ही गेल्या 16 महिन्यांत सुपूर्द करण्यात आलेली निलगिरी-श्रेणीतील (प्रोजेक्ट 17A) पाचवी युद्धनौका आहे, जी नौदलाच्या आधुनिकीकरण आणि स्वदेशीकरणाच्या दिशेने असलेल्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांना अधोरेखित करते. 149 मीटर लांब आणि 6 हजार 670 टन वजनाची ही युद्धनौका हवाई, सागरी आणि पाण्याखालील अशा सर्व क्षेत्रांतील कार्यांसाठी अत्याधुनिक शस्त्रे आणि सेन्सर्सनी सुसज्ज आहे. ब्रह्मोस क्षेपणास्त्र प्रणालीने सज्ज असलेली ही फ्रिगेट नौदलाची हल्ला करण्याची क्षमता आणि संरक्षण कवच लक्षणीयरीत्या वाढवते.
नौदलाच्या वॉरशिप डिझाइन ब्युरोने डिझाइन केलेला प्रोजेक्ट 17A वर्ग, गुप्तता, टिकाऊपणा आणि लढाऊ क्षमतेमध्ये एक पिढीजात बदल दर्शवतो. अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, बांधकामाच्या कालावधीत लक्षणीय सुधारणा झाली आहे, आणि मुख्य जहाजाला लागलेल्या 93 महिन्यांच्या तुलनेत ‘दुनागिरी’ 80 महिन्यांत पूर्ण झाली आहे. या प्रकल्पात सुमारे 75 टक्के स्वदेशी सामग्री असून 200 हून अधिक सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योगांचा (MSMEs) सहभाग आहे.
2010 पर्यंत म्हणजे तीन दशकांहून अधिक काळ नौदलाची सेवा करणाऱ्या पूर्वीच्या INS दुनागिरी या लिअँडर-श्रेणीच्या फ्रिगेटचा वारसा देखील या जहाजामुळे पुनरुज्जीवित झाला आहे.
अर्नाळा-श्रेणीच्या आठ पाणबुडीविरोधी उथळ-पाण्यातील जहाजांपैकी चौथे असलेले ‘अग्रय’ हे किनारी संरक्षण, पाणबुडीविरोधी कारवाया आणि सुरुंग युद्धासाठी तयार करण्यात आले आहे. 77 मीटर लांबीचे हे जहाज वॉटरजेट्सद्वारे चालते आणि त्यात हलके टॉर्पेडो, स्वदेशी रॉकेट लाँचर आणि पाण्याखालील धोके शोधण्यासाठी उथळ-पाण्यातील सोनार प्रणाली बसवण्यात आली आहे. 80 टक्क्यांहून अधिक स्वदेशी सामग्रीसह, हे जहाज संरक्षण उत्पादनात आत्मनिर्भरतेसाठी सरकारच्या प्रयत्नांचे प्रतीक आहे.
तिसरे जहाज, ‘संशोधक’, हे 110 मीटर लांबीचे आणि सुमारे 3 हजार 400 टन वजनाचे एक सर्वेक्षण जहाज आहे. ते ऑटोनॉमस अँड रिमोटली ऑपरेटेड अंडरवॉटर व्हेइकल्ससह डिजिटल साइड-स्कॅन सोनार आणि प्रिसिजन पोझिशनिंग सिस्टीम्स यांसारख्या प्रगत जलसर्वेक्षण आणि समुद्रशास्त्रीय प्रणालींनी सुसज्ज आहे. हे जहाज संरक्षण आणि नागरी अशा दोन्ही उपयोगांसाठी किनारी आणि खोल पाण्यातील सर्वेक्षणे करेल, नौकानयन मार्गांचे नकाशे तयार करेल आणि जिओफिजिकल डेटा गोळा करेल.
2018 मध्ये स्वाक्षरी केलेल्या करारानुसार, INS संधायक, INS निर्देशक आणि INS इक्षक यांच्या समावेशानंतर, सर्वेक्षण जहाजांच्या मालिकेतील ‘संशोधक’ हे चौथे जहाज आहे. त्याच्या आधीच्या जहाजांप्रमाणेच, यात 80 टक्क्यांहून अधिक स्वदेशी सामग्री आहे.
या तिहेरी वितरणातून GRSE वाढती उत्पादन क्षमता दिसून येते. कोलकातास्थित ही जहाजबांधणी कंपनी सध्या आणखी एक प्रोजेक्ट 17A फ्रिगेट, पाणबुडीविरोधी युद्धनौका आणि पुढच्या पिढीतील सागरी गस्ती नौका यांसारख्या अनेक नौदल जहाजांची निर्मिती करत आहे, सोबतच त्यांच्या निर्यातीच्या मागण्याही वाढत आहेत.
टीम भारतशक्ती
