भारतीय नौदलाला मिळणार नेक्स्ट-जनरेशन एरियल टार्गेट ड्रोन

भारतीय नौदल जहाजविरोधी क्षेपणास्त्रे आणि प्रतिकूल ड्रोनसारख्या वेगवान, कमी उडणाऱ्या धोक्यांविरुद्ध समुद्रात प्रशिक्षण वाढवण्यासाठी पुढाकार घेत असताना संरक्षण मंत्रालयाने पुढील पिढीच्या एक्सपेंडेबल एरियल टार्गेट ड्रोनसाठी request for information (RFI) जारी केली आहे.

प्रस्तावित प्रणाली, औपचारिकपणे एक्सपेंडेबल एरियल टार्गेट (नेक्स्ट जनरेशन) किंवा EAT (NG) म्हणून नियुक्त केली आहे, ती आधुनिक समुद्र-स्किमिंग क्षेपणास्त्रांच्या वेग, उड्डाण प्रोफाइल आणि युक्त्यांची प्रतिकृती तयार करण्यासाठी लाईव्ह-फायर सरावांमध्ये वापरली जाईल. पुन्हा वापरता येण्याजोग्या ड्रोनच्या विरोधात, हे लक्ष्य प्रशिक्षण दरम्यान नष्ट करण्याचा हेतू आहे, ज्यामुळे नौदल कर्मचाऱ्यांना क्षेपणास्त्र आणि तोफा प्रणालींसाठी वास्तववादी लढाऊ परिस्थिती मिळते.

भारताच्या स्वदेशी लक्ष्य ड्रोन कार्यक्रमाला गती मिळत असताना RFI आले आहे. संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटनेच्या हाय-स्पीड लक्ष्य ड्रोन, ‘अभ्यास’ने आधीच विकासात्मक आणि वापरकर्ता चाचण्या पूर्ण केल्या आहेत आणि मोठ्या प्रमाणात उत्पादन टप्प्यात प्रवेश केला आहे, जो या विभागात देशांतर्गत क्षमता वाढविण्याच्या दृष्टीने एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.

कामगिरी आवश्यकतांची मागणी

RFI नुसार, नौदल कमी उंचीवर प्रति सेकंद किमान 300 मीटर वेगाने, अंदाजे मॅक 0.87 वेगाने उडण्यास सक्षम असलेले लक्ष्य शोधू शकेल, तर 60 मिनिटांपर्यंत ऑपरेशन टिकवून ठेवू शकेल. ड्रोन समुद्रसपाटीपासून पाच मीटर उंचीपर्यंत खाली उडण्यास आणि प्रति सेकंद किमान 20 मीटर चढाई दर साध्य करण्यास सक्षम असावा.

आधुनिक जहाजविरोधी धोक्यांचे वास्तववादी अनुकरण करण्यासाठी, प्लॅटफॉर्मने 2G पर्यंत सतत वळणे देखील अंमलात आणली पाहिजेत. रिमोट रेडिओ नियंत्रण ग्राउंड कंट्रोल स्टेशनपासून 100 किलोमीटर अंतरापर्यंत वाढले पाहिजे, तर सिस्टमने पूर्व-प्रोग्राम केलेल्या मार्गांवर पूर्णपणे स्वायत्त उड्डाणांना देखील समर्थन दिले पाहिजे, ज्यामध्ये वेग आणि उंचीमधील मध्य-मार्ग बदलांचा समावेश आहे. ग्राउंड कंट्रोल स्टेशन एकाच वेळी किमान सहा लक्ष्यांचे व्यवस्थापन करण्यास सक्षम असले पाहिजे.

डेटा-लिंक बिघाड झाल्यास, वापरकर्त्याच्या प्रोग्राम आवश्यकतांनुसार सिस्टम पुनर्प्राप्त करण्यायोग्य असणे आवश्यक आहे. या ड्रोनमध्ये डिफॉल्टनुसार कमी रडार क्रॉस-सेक्शन असण्याची अपेक्षा आहे, प्रशिक्षण परिस्थितीसाठी आवश्यक असल्यास ट्रान्सपॉन्डर किंवा कॉर्नर रिफ्लेक्टर वापरून त्याचे रडार सिग्नेचर वाढवण्याची तरतूद आहे.

युद्धानंतरच्या विश्लेषणासाठी, लक्ष्यावर 20 मिमी नौदल तोफांपासून ते जमिनीवरून हवेत मारा करणाऱ्या क्षेपणास्त्रांपर्यंत, 10 मीटरच्या त्रिज्येत येणाऱ्या आगीचा शोध घेण्यास सक्षम असा ध्वनिक अंतर-सूचक असणे आवश्यक आहे.

ऑपरेशनल लवचिकता ही आणखी एक महत्त्वाची आवश्यकता आहे. ड्रोन जहाजे किंवा किनाऱ्यावरील सुविधांवरून रॉकेट-सहाय्यित टेक-ऑफ वापरून प्रक्षेपित करता येण्याजोगा असावा आणि समुद्राच्या स्थिती 3 पासून 30 नॉट्सच्या वाऱ्यापर्यंतच्या परिस्थितीत ऑपरेट केला पाहिजे. समुद्रात खोदल्यानंतर, ते बोट किंवा हेलिकॉप्टरने पुनर्प्राप्ती करण्यासाठी पुरेसे जास्त वेळ तरंगत राहिले पाहिजे. प्रणालीचे अपेक्षित सेवा आयुष्य सुमारे 15 वर्षे आहे.

स्वदेशीकरणासाठी आग्रह

RFI संरक्षण स्वावलंबनासाठी भारताच्या व्यापक प्रयत्नांना देखील अधोरेखित करते. संरक्षण अधिग्रहण प्रक्रिया 2020 च्या तरतुदींनुसार, 50 टक्क्यांहून अधिक स्वदेशी सामग्रीची आवश्यकता असलेल्या “बाय इंडियन-आयडीडीएम” श्रेणी अंतर्गत किंवा 60 टक्क्यांहून अधिक स्थानिक सामग्रीसह “बाय इंडियन” श्रेणी अंतर्गत ही प्रणाली पुरवली जाऊ शकते का, असे मंत्रालयाने विक्रेत्यांना विचारले आहे.

ताफ्यातील हवाई संरक्षण मजबूत करणे

नौदल आपल्या ताफ्याचा विस्तार करत असताना आणि ऑपरेशनल तयारी तीव्र करत असताना ही आवश्यकता निर्माण  झाली आहे. भारतीय युद्धनौका बराक-8 सह  जमिनीवरून हवेत मारा करणाऱ्या अनेक क्षेपणास्त्र प्रणाली तैनात करतात, ज्यांना वास्तववादी हवाई लक्ष्यांविरुद्ध वेळोवेळी लाईव्ह-फायर पडताळणीची आवश्यकता असते.

भारताची दोन्ही विमानवाहू जहाजे – आयएनएस विक्रांत आणि आयएनएस विक्रमादित्य – हिंद महासागर प्रदेशात सेवेत आणि नौदलाच्या तैनातींमध्ये वाढ होत असल्याने, जलद, कमी उंचीच्या धोक्यांना तोंड देण्यासाठी क्रू कौशल्य राखणे हे प्राधान्य बनले आहे. पुढील पिढीतील खर्च करण्यायोग्य हवाई लक्ष्यांचा समावेश केल्याने अशा प्रशिक्षणाची वास्तववाद आणि वारंवारता लक्षणीयरीत्या वाढेल अशी अपेक्षा आहे.

रवी शंकर