राजनाथ सिंह यांच्या हस्ते सर्वात मोठ्या नौदल सराव मिलन 2026 चे उद्घाटन

भारताच्या पूर्वेकडील समुद्रकिनारी जागतिक नौदलाच्या हालचालींचे असामान्य केंद्रीकरण दिसून येत आहे. गेले काही दिवस भारतीय नौदल तीन प्रमुख आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रमांचे आयोजन करत आहे: सराव मिलन 2026, आंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्ह्यू 2026 आणि 9 वी इंडियन ओशन नेव्हल सिम्पोजियम (IONS) नौदल प्रमुखांची परिषद. एकत्रितपणे, ते एक स्पष्ट संकेत देतात: भारत सुरक्षा पुरवठादार म्हणून आणि संपूर्ण इंडो-पॅसिफिकमध्ये प्रतिबंधासाठी एक विश्वासार्ह शक्ती म्हणून मोठी सागरी भूमिका पार पाडण्याची तयारी करत आहे.

विशाखापट्टणम येथून, संदेश स्पष्ट होता: भारत आपल्या सागरी हितांचे रक्षण करण्याचा, संरक्षण भागीदारी वाढवण्याचा आणि व्यापक सागरी क्षेत्रात स्थिरता आणणारा उपस्थिती कायम ठेवण्याचा मानस आहे.

आंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्ह्यू झाल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी, आतापर्यंतचा सर्वात मोठा आणि सर्वात जटिल सराव मिलन 2026, गुरुवारी बंगालच्या उपसागरात सुरू झाला. हा सराव विशाखापट्टणम येथील पूर्व नौदल कमांड मुख्यालयात आयोजित केला जात असून यात 74 देशांचा सहभाग आहे.

संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी समुद्रात उद्भवणाऱ्या  जटिल आणि परस्परसंबंधित आव्हानांना परस्पर सन्मान तसेच सहकार्याच्या भावनेतून प्रभावीपणे सामोरे जाण्याचे आंतरराष्ट्रीय समुदायाला आवाहन केले आहे.

“आंतरराष्ट्रीय शांतता प्रस्थापित करण्यात नौदलाची भूमिका काळानुरूप महत्त्वाची ठरली आहे. गेल्या काही दशकांत झालेल्या प्रचंड आर्थिक विकासामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापार आणि वाहतुकीत मोठी वाढ झाली आहे. सामुद्रधुनी आणि जलमार्गांच्या मालकी हक्कासाठीचे वाद वाढले असून त्यामुळे तणाव निर्माण होण्याचा धोका आहे. पाण्याखालील संसाधनांकडे, विशेषतः दुर्मिळ खनिजांकडे वाढणारे आंतरराष्ट्रीय लक्ष हे नव्या तणावाचे कारण ठरत आहे. याव्यतिरिक्त, विविध देश आणि प्रदेशांमध्ये पसरणाऱ्या दहशतवादी कारवायांपासून आपल्या समुद्री सीमांचे संरक्षण करण्याची गरज आहे,” असे संरक्षण मंत्री म्हणाले.

कालपासून सुरू झालेल्या या सरावाच्या बंदर टप्प्यासह, समुद्री टप्पा 21 ते 25 फेब्रुवारी दरम्यान होईल. या टप्प्यात समन्वित युद्धाभ्यास, थेट शस्त्रास्त्रांचा मारा आणि समुद्रात बहु-डोमेन कवायती पाहायला मिळतील. भारतीय नौदलाच्या मालमत्तेसह 22 हून अधिक परदेशी प्लॅटफॉर्म-ज्यामध्ये 19 युद्धनौका आणि तीन विमाने समाविष्ट आहेत-भाग घेतील. त्यापैकी बोईंग P8 पोसायडॉन, अमेरिकेचे लांब पल्ल्याचे सागरी गस्त आणि गुप्तचर विमान आहे. एकूण 75 हून अधिक जहाजे, पाणबुड्या आणि विमाने या सरावात सहभागी होण्याची अपेक्षा आहे.

पारंपरिक धोक्यांबरोबरच चाचेगिरी, सागरी दहशतवाद, बेकायदेशीर मासेमारी, तस्करी, सायबर धोके आणि महत्त्वाच्या पुरवठा साखळ्यांमध्ये व्यत्यय यासारखी नव्या प्रकारची आव्हाने ही समोर येत आहेत, असे त्यांनी नमूद केले. हवामान बदलामुळे नैसर्गिक आपत्तींची तीव्रता वाढत असून मानवतावादी आणि आपत्ती निवारण कार्ये अधिक वारंवार आणि आव्हानात्मक बनत आहेत, असेही ते म्हणाले. कोणतेही एक नौदल कितीही सक्षम असले तरी, या आव्हानांना एकट्याने तोंड देऊ शकत नाही, असे त्यांनी सांगितले.  अधिक सुरक्षित भविष्य सुनिश्चित करण्यासाठी नौदलांमध्ये सहकार्य वाढविण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली.

प्रस्थापित आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेत सध्या उलथापालथ होत आहे हे निदर्शनास आणून देत, राजनाथ सिंह म्हणाले की मिलन सारखे मंच व्यावसायिक कौशल्य एकत्र आणतात, परस्पर विश्वास निर्माण करतात, आंतरकार्यक्षमता वाढवतात आणि सामान्य आव्हानांना समन्वित प्रतिसाद देण्यास मदत करतात. “जेव्हा आपली जहाजे एकत्र प्रवास करतात, जेव्हा आपले खलाशी एकत्र प्रशिक्षण घेतात आणि जेव्हा आपले कमांडर एकत्र चर्चा करतात, तेव्हा आपण भूगोल आणि राजकारणाच्या पलीकडील सामायिक समज निर्माण करतो जी सहकार्याच्या या कल्पनेवर चर्चा करण्यासाठी एक योग्य वेळ देते,” असे ते म्हणाले.

74 देशांचा सहभाग म्हणजे भारतावरील विश्वासाचे लक्षण असल्याचे सांगून ते म्हणाले की, मिलन 2026 चा उद्देश भागीदार नौदलांमध्ये ऑपरेशनल समन्वय सुधारणे, व्यावसायिक देवाणघेवाण मजबूत करणे आणि कायमस्वरूपी भागीदारी निर्माण करणे आहे. आंतरराष्ट्रीय नियमांवर आधारित निष्पक्ष सागरी व्यवस्थेला आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार नौवहन स्वातंत्र्याला पाठिंबा देणे हे व्यापक उद्दिष्ट आहे, असेही त्यांनी सांगितले.

आपल्या उद्घाटन भाषणात, नौदल प्रमुख ॲडमिरल दिनेश के. त्रिपाठी यांनी मिलनला “सागरी महाकुंभ” म्हणून वर्णन केले, ज्यामध्ये जगभरातील नौदल व्यावसायिकांना समुद्र सुरक्षित, सुरक्षित आणि खुला ठेवण्यासाठी सामायिक वचनबद्धतेसह एकत्र आणले जाते. एक सागरी राष्ट्र म्हणून, भारत हे ओळखतो की आज समुद्रातील आव्हाने एकमेकांशी जोडलेली आणि आंतरराष्ट्रीय आहेत आणि भागीदारीद्वारे सर्वोत्तम प्रकारे त्यांचे निराकरण केले जाऊ शकते, असे ते म्हणाले.

या सरावादरम्यान, सहभागी नौदले जटिल हालचाली, ऑपरेशनल ड्रिल आणि व्यावसायिक देवाणघेवाण करतील. या संवादांमुळे विश्वास वाढेल, समुद्रात समन्वय सुधारेल आणि नौदलांना एकमेकांच्या अनुभवातून शिकता येईल, असे नौदल प्रमुखांनी नमूद केले.

मिलन 2026 या नौदल सरावाच्या निमित्ताने संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांनी आसियानच्या 9 सदस्य राष्ट्रांच्या  नौदल प्रमुख व प्रतिनिधीमंडळांशी चर्चा केली. या चर्चेत भारताच्या अ‍ॅक्ट ईस्ट धोरणाप्रती असलेल्या वचनबद्धतेवर आणि MAHASAGAR दृष्टिकोनावर (Mutual and Holistic Advancement for Security and Growth Across Regions) प्रकाश टाकण्यात आला.

संरक्षणमंत्र्यांनी मिलन 2026 मध्ये आसियान देशांच्या नौदलांच्या लक्षणीय सहभागाचे स्वागत केले. 1995 मध्ये 4 परदेशी नौदलांच्या सहभागाने सुरू झालेल्या या सरावाने फेब्रुवारी 2026 मध्ये 74 राष्ट्रांच्या सहभागासह आतापर्यंतचा सर्वात मोठा विस्तार साधला असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

या चर्चेत सरावाच्या आगामी सागरी टप्प्यावरही चर्चा झाली, ज्यामध्ये पाणबुडीविरोधी युद्ध, हवाई संरक्षण आणि शोध आणि बचाव मोहिमा यांचा समावेश होता. राजनाथ सिंह यांनी आसियानला भारताच्या इंडो पॅसिफिक धोरणाचा प्रमुख स्तंभ संबोधत सामायिक सुरक्षा हा  प्रादेशिक समृद्धीचा  भक्कम पाया असल्याचे स्पष्ट केले. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील ‘आत्मनिर्भर भारत’ उपक्रमांमुळे परिपक्व झालेल्या भारताच्या संरक्षण तंत्रज्ञान व्यवस्थेचा लाभ आसियान भागीदारांनी घ्यावा, असे त्यांनी आवाहन केले.

रवी शंकर, विशाखापट्टणम