बेलारूसमध्ये 1 ते 17 सप्टेंबर दरम्यान आयोजित युद्ध सराव राजनैतिकदृष्ट्या एक महत्त्वाचा मुद्दा बनला आहे. पारंपरिकपणे नाटोविरुद्ध शक्तीप्रदर्शन म्हणून पाहिले जाणारे, झापाड 2025 ने अमेरिकन प्रतिनिधींचे आयोजन करून एक अनपेक्षित वळण घेतले आहे – अशी उपस्थिती जी युद्धभूमीच्या पलीकडे प्रतिध्वनित होते.
युक्रेनमधील युद्ध आणि नाटोच्या पूर्वेकडील भागात वारंवार होणाऱ्या तणावामुळे संबंध ताणलेले असतानाही, दशकांमध्ये रशियाच्या नेतृत्वाखालील सरावाचे वॉशिंग्टनचे हे पहिले अधिकृत लष्करी निरीक्षण आहे. मॉस्कोसाठी, अमेरिकन निरीक्षक आणि भारतीय सैन्य दोघांचा समावेश जागतिक लष्करी संरेखनाच्या वाढत्या तरल स्वरूपावर प्रकाश टाकतो.
अमेरिका, भारत आणि रशियाच्या लष्करी हितसंबंधांचा हा अभूतपूर्व सामंजस्य केवळ आजच्या सुरक्षा वातावरणाची वाढती गुंतागुंतच नाही तर महासत्तांमधील बदलत्या संबंधांच्या रेषादेखील अधोरेखित करतो.
भारताचा धोरणात्मक सहभाग
भारताच्या सहभागाचेही महत्त्वपूर्ण महत्त्व आहे. भारतीय लष्कराची 70 सदस्यांची तुकडी या सरावांमध्ये सक्रियपणे सहभागी आहे, रशियाने आयोजित केलेल्या बहुपक्षीय सरावांमध्ये त्यांचा दीर्घकाळचा सहभाग सुरू आहे. भारताचा सहभाग त्याच्या धोरणात्मक स्वायत्ततेवर प्रकाश टाकतो, कारण ते एकाच वेळी अमेरिका आणि रशिया या दोन्ही देशांसोबत लष्करी संबंध अधिक दृढ करते.
विशेष म्हणजे, भारतीय सैन्याने नुकतेच अलास्का येथे अमेरिकेसोबत युद्ध अभ्यास (1ते 14 सप्टेंबर) संपवला आहे आणि ते इजिप्तमध्ये ब्राइट स्टार सरावातही सहभागी आहेत, जो यूएस सेंट्रल कमांड आणि इजिप्त यांनी सह-यजमान केलेला एक प्रमुख बहुराष्ट्रीय ऑपरेशन आहे, ज्यामध्ये भारतीय लष्कराच्या तिन्ही शाखांचा समावेश आहे.
भारत आणि पाकिस्तान दोघांचीही उपस्थिती, मात्र वेगवेगळ्या गटात
झापाड येथे सहभागी होणाऱ्या किंवा निरीक्षण करणाऱ्या 23 देशांमध्ये शांघाय सहकार्य संघटनेचे (SCO) अनेक सदस्य आहेत, ज्यात चीन, पाकिस्तान आणि मध्य आशियाई देशांचा समावेश आहे. चार वर्षांत पहिल्यांदाच भारतीय आणि पाकिस्तानी सैन्याने एकाच रशियन लष्करी सरावात भाग घेतला आहे; त्यांची पूर्वीची संयुक्त उपस्थिती 2018 मध्ये चेबरकुल येथे झालेल्या SCO सरावात बघायला मिळाली होती.
दीर्घकाळापासून सुरू असलेल्या शत्रुत्वामुळे, भारत आणि पाकिस्तान या सरावात वेगवेगळ्या युनिट्समध्ये कार्यरत असण्याची अपेक्षा आहे. अर्थात, त्यांची एकाच वेळी बघायला मिळणारी उपस्थिती अजूनही बहुपक्षीय लष्करी राजनैतिकतेचा एक दुर्मिळ क्षण अधोरेखित करते.
एक प्रतीकात्मक हालचाल की धोरणात्मक बदल?
झापाड येथे अमेरिकन लष्करी निरीक्षकांची उपस्थिती हा एक प्रतीकात्मक इशारा म्हणून अर्थ लावला जात असला तरी त्याचे दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतात. हे लष्करी भूमिकेत मऊपणा किंवा किमान सावधगिरीने सामायिक सुरक्षा संवादात सहभागी होण्याची तयारी दर्शवू शकते, अगदी विरोधी वातावरणातही.
झापाडचे निरीक्षण करण्याच्या वॉशिंग्टनच्या निर्णयामागील कारणे सट्टेबाजीची असली तरी, काही विश्लेषक अमेरिका-रशिया लष्करी राजनैतिकतेमध्ये सूक्ष्म पुनर्संचयनाकडे लक्ष वेधतात. काही जण वाढत्या भू-राजकीय धोक्याच्या काळात खुले संवाद चॅनेल राखण्यासाठी व्यापक धोरणात्मक प्रयत्नांचा भाग म्हणून ते पाहतात.
हुमा सिद्दीकी
