GBU-57 ‘बंकर बस्टर’ आणि अमेरिकेचे इराणच्या आण्विक सुविधांवर हल्ले

• वजन: 13 हजार 600 किलो (30 हजार पौंड)
• वॉरहेड: 2 हजार 500 ते 2 हजार 700 किलो उच्च स्फोटक
• लांबी: अंदाजे 6.2 मीटर (20 फूट)
• प्रवेश: 60 मीटरपर्यंत प्रबलित काँक्रीट किंवा 200 फूट पृथ्वीच्या पृष्ठभागाखाली
• प्लॅटफॉर्म: फक्त B-2 स्पिरिट स्टेल्थ बॉम्बरद्वारे वितरित केले जाऊ शकते (प्रति उड्डाण दोन)
• मार्गदर्शन: GPS/INS अचूक लक्ष्यीकरण प्रणाली
• उद्देशः विशेषतः सामूहिक विध्वंसक शस्त्रे साठवण्यासाठी किंवा उच्च किमतीच्या लष्करी मालमत्तेचे संरक्षण करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या कठोर भूमिगत बंकरांना लक्ष्य करण्यासाठी तयार केलेले.

बोईंगने विकसित केलेले आणि यू. एस. हवाई दलाने तैनात केलेले, MOP हे B-2 जड स्टील्थ बॉम्बर्सद्वारे वितरित केले जाते, जे शत्रूच्या हवाई हद्दीत शोध न लागता उडण्यास सक्षम आहेत.

इराणच्या आण्विक सुविधांवरील हल्ल्यांसाठी यांचा वापर का करण्यात आला?

इराणच्या आण्विक पायाभूत सुविधांची रचना प्रदीर्घ काळापासून जास्तीत जास्त टिकून राहण्याची क्षमता लक्षात घेऊन करण्यात आली आहे. फोर्डो, नटान्झ आणि इस्फहान सारख्या सुविधा जोरदार तटबंदीने बांधलेल्या आहेत-काही डोंगरांमध्ये खोल दवडलेल्या आहेत किंवा काँक्रीटच्या थरांखाली संरक्षित आहेत, ज्यामुळे त्या पारंपरिक हवाई हल्ल्यांसाठी जवळजवळ अभेद्य बनतात.

फोर्डो इंधन संवर्धन प्रकल्पः  कोमजवळच्या डोंगरात खोदकाम करून तयार करण्यात आलेले मोठ्या प्रमाणात संरक्षित आणि ज्ञात युरेनियम संवर्धन केंद्र

इराणचा फोर्डो येथील अणुऊर्जा प्रकल्प तेहरानच्या नैऋत्येस अंदाजे 100 किमी (60 मैल) अंतरावर आहे. त्यात सेंट्रीफ्यूज कॅस्केड देखील आहेत. अर्थात ते नॅटान्झ येथील सुविधेपेक्षा लहान आहे. आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेच्या (IAEA) मते, फोर्डोचे बांधकाम अंदाजे 2007 मध्ये सुरू झाले. मात्र अमेरिका आणि त्याच्या सहयोगी देशांच्या  पाश्चात्य गुप्तचर संस्थांना याचा पत्ता लागल्यानंतर इराणने 2009 मध्येच संयुक्त राष्ट्रांच्या अणुऊर्जा निरीक्षकांना त्याच्या अस्तित्वाची माहिती दिली.

ही सुविधा एका डोंगराखाली दबलेल्या स्वरूपात असून विमानविरोधी बॅटरीने संरक्षित आहे. याचाच अर्थ ती हवाई हल्ल्यांना तोंड देण्याच्या उद्देशाने डिझाइन केलेली आहे. लष्करी तज्ज्ञांचा असा विश्वास आहे की फक्त बंकर-बस्टर बॉम्बद्वारेच ही सुविधा प्रभावीपणे लक्ष्य केली जाऊ शकते. हा बॉम्ब स्फोट होण्यापूर्वी पृष्ठभागाच्या खाली खोलवर प्रवेश करण्यासाठी डिझाइन केला आहे. असे एक उदाहरण म्हणजे GBU-57 A/B मॅसिव्ह ऑर्डनन्स पेनेट्रेटर, सुमारे 13 हजार 600 किलो वजनाचा अचूक-मार्गदर्शित बॉम्ब, जो खोलवर दडलेल्या आणि अतिशय कडक अशा बंकर आणि बोगद्यांवर हल्ला करण्यासाठी डिझाइन केलेला आहे.

नतांझः इराणच्या सेंट्रीफ्यूज ऑपरेशन्सच्या केंद्रस्थानी असलेली एक विस्तीर्ण भूमिगत सुविधा.

तेहरानपासून अंदाजे 220 किमी (135 मैल) आग्नेय दिशेला स्थित इराणचा नतान्झ येथील अणुऊर्जा प्रकल्प युरेनियम समृद्ध करण्यासाठी देशातील प्राथमिक प्रकल्प म्हणून काम करतो. इस्रायली हवाई हल्ल्यांनी या प्रकल्पाला आधीच लक्ष्य केले आहे. नतान्झ येथे युरेनियम 60 टक्के शुद्धतेपर्यंत समृद्ध केले गेले आहे, जे सौम्य किरणोत्सर्गी मानले जाते परंतु शस्त्रास्त्रांच्या निर्मितीसाठी आवश्यक दर्जाच्या अगदी थोड्याच फरकाने कमी आहे.  संयुक्त राष्ट्रांच्या IAEA ने अहवाल दिल्याप्रमाणे, इस्रायली हल्ल्यांमध्ये सुविधेचा हा भाग नष्ट झाला आहे.

संभाव्य हवाई हल्ल्यांपासून संरक्षण करण्यासाठी सुविधेचा आणखी एक भाग इराणच्या मध्य पठारावर भूमिगत आहे. हा विभाग अनेक कॅस्केड चालवतो – युरेनियम समृद्धी प्रक्रियेला गती देण्यासाठी एकत्रितपणे काम करणाऱ्या सेंट्रीफ्यूजचे गट यात आहेत.  IAEA चा असा विश्वास आहे की अगदी सगळे नाही तरी यापैकी बहुतेक इस्रायली हल्ल्यात नष्ट झाले ज्यामुळे साइटचा वीज पुरवठादेखील खंडित झाला.

IAEA ने म्हटले आहे की या हल्ल्यांमुळे होणारे प्रदूषण केवळ सुविधेपुरतेच मर्यादित होते आणि त्याचा आजूबाजूच्या परिसरावर कोणताही परिणाम झाला नाही. याव्यतिरिक्त, इराण कुह-ए कोलांग गाझ ला, ज्याला पिकॅक्स माउंटन म्हणूनही ओळखले जाते, मध्ये खोदकाम करत आहे, जे नतान्झच्या दक्षिण परिघाच्या पलीकडे आहे. या सुविधेला पूर्वी स्टक्सनेट विषाणूने लक्ष्य केले होते, जे इस्रायली आणि अमेरिकन संस्थांनी तयार केले असल्याचे मानले जाते आणि त्या विषाणूने इराणी सेंट्रीफ्यूज यशस्वीरित्या नष्ट केले. शिवाय, इस्रायलने केले अ आलेत असे दोन वेगवेगळे हल्ले देखील या सुविधेवर झाले आहेत.

इस्फहानः युरेनियम रूपांतरणासाठी ओळखले जाते, जे पोषण संवर्धन प्रक्रियेसाठी महत्वाचे आहे.

तेहरानपासून सुमारे 350 किमी (215 मैल) आग्नेयेस असलेल्या इस्फहानमधील या सुविधेत हजारो अणुशास्त्रज्ञ काम करतात. येथे देशाच्या अणु कार्यक्रमाचा भाग असलेल्या तीन चिनी संशोधन अणुभट्ट्या आणि प्रयोगशाळा देखील आहेत.

इस्फहान अणुऊर्जा केंद्रावरील इमारतींना इस्रायलने लक्ष्य केले आहे, ज्यामध्ये युरेनियम रूपांतरण सुविधेचाही समावेश आहे. मात्र, आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेने (IAEA) या ठिकाणी रेडिएशन वाढल्याचे कोणतेही संकेत दिलेले नाहीत.

इतर आण्विक स्थळे

इराणचा आण्विक कार्यक्रम इतरही अनेक ठिकाणी सुरू असून  अलिकडच्या अमेरिकेच्या हल्ल्यांमध्ये ती समाविष्ट नव्हती. देशाचा एकमेव व्यावसायिक अणुऊर्जा प्रकल्प तेहरानच्या दक्षिणेस सुमारे 750 किमी (465 मैल) अंतरावर बुशेहर येथे आहे. इराण या ठिकाणी दोन अतिरिक्त अणुभट्ट्या देखील बांधत आहे. बुशेहर प्रकल्पाला इराणकडून नव्हे तर रशियाकडून मिळणाऱ्या युरेनियमचा वापर केला जातो आणि त्याचे निरीक्षण IAEA करते.

अरक हेवी वॉटर रिॲक्टर तेहरानच्या नैऋत्येस 250 किमी (155 मैल) अंतरावर आहे. जड पाणी अणुभट्ट्यांना थंड करण्यास मदत करते, परंतु ते उप-उत्पादन म्हणून प्लुटोनियम देखील तयार करते, जे संभाव्यतः आण्विक शस्त्रांमध्ये वापरले जाऊ शकते. जागतिक शक्तींसोबत 2015 च्या अणुकरारांतर्गत, इराणने प्रसाराबाबतच्या चिंता दूर करण्यासाठी या सुविधेची पुनर्रचना करण्यास सहमती दर्शविली.

तेहरान रिसर्च रिॲक्टर हे इराणच्या अणुऊर्जा संघटनेच्या मुख्यालयात आहे, जी देशाच्या अणु कार्यक्रमाचे निरीक्षण करणारी नागरी संस्था आहे. सुरुवातीला, या रिॲक्टरला अत्यंत समृद्ध युरेनियमची आवश्यकता होती, परंतु नंतर प्रसाराच्या चिंतेमुळे कमी समृद्ध युरेनियम वापरण्यासाठी ते पुन्हा तयार करण्यात आले.

ही ठिकाणे इराणच्या अणु क्षमतेचा गाभा मानली जातात आणि गेल्या काही वर्षांपासून पाश्चात्य गुप्तचरांकडून त्यांचे बारकाईने निरीक्षण केले जात आहे.

हल्ल्यामागील धोरणात्मक संदेश

हल्ल्यासाठी MOP तैनात करण्याचा अमेरिकेचा निर्णय तांत्रिक क्षमता आणि धोरणात्मक हेतू दोन्ही दर्शवितो. प्रतीकात्मक हवाई हल्ल्यांपेक्षा, MOP चा वापर इराणच्या अणुकार्यक्रमाला मुळापासून – शब्दशः आणि लाक्षणिकरित्या – पंगू करण्यासाठी करण्यात आला आहे.

हल्ल्यांनंतर राष्ट्राला संबोधित करताना राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी दावा केला की आण्विक सुविधा “पूर्णपणे आणि समूळ नष्ट झाल्या आहेत,” हे विधान अमेरिकेच्या जबरदस्त फायर पॉवर आणि दृढनिश्चयाचे दर्शन व्हावे यासाठी करण्यात आले होते.

इराणी अधिकाऱ्यांनी या दाव्यात तथ्य नसल्याचा खुलासा केला आहे. इराणच्या संसदेच्या अध्यक्षांच्या सल्लागाराने हल्ल्यांच्या बातम्या फेटाळून लावत म्हटले की फोर्डो आधीच रिकामे करण्यात आले आहे आणि दावा केला की, “ज्ञानावर बॉम्बफेक करता येत नाही.” तरीही, हल्ल्याचा मानसिक परिणाम – आणि तो इराण आणि व्यापक प्रदेशाला पाठवणारा संकेत – निर्विवादपणे मान्य करावाच लागेल.

MOP चं का, अण्वस्त्रे का नाहीत?

अशा कारवायांसाठी कमी खर्चात तयार होणारी अण्वस्त्रे वापरण्याचे तांत्रिक साधन अमेरिकेकडे असले तरी, MOP हा अण्वस्त्र नसलेला पर्याय आहे ज्यामध्ये तुलनात्मकरित्या भेदक शक्तीचा वापर केला जातो. याने राजनैतिक परिणाम कमी होतात आणि त्याचबरोबर धोरणात्मक विनाशही साध्य होतो.

मध्य पूर्वेसारख्या अस्थिर रंगमंचावर, जिथे अण्वस्त्र वापरामुळे व्यापक संघर्ष आणि जागतिक निषेधाचा धोका निर्माण होऊ शकतो तिथे MOP चा वापर वॉशिंग्टनला जास्तीत जास्त शक्ती आणि नियंत्रित वाढ यांच्यातील सुवर्णमध्य गाठण्यासाठी उपयोगी पडला आहे.

पुढे काय?

GBU-57 आता सक्रिय वापरात असल्याने आणि इराणने त्वरित प्रत्युत्तर देण्याचे आश्वासन दिल्याने, व्यापक युद्धाच्या सीमेवर दोन्ही देश येऊन पोहोचले आहेत. तेहरानने प्रतिज्ञा केली आहे की या प्रदेशातील सर्व अमेरिकन लष्करी आणि नागरी मालमत्ता आता त्यांच्यासाठी “वैध लक्ष्य” आहेत. हा हल्ला इराणला शरण येण्यास भाग पाडण्याच्या किंवा शासन अस्थिरतेचा मार्ग मोकळा करण्याच्या उद्देशाने अमेरिका – इस्रायली समन्वयासाठी एक पूर्वतयारी म्हणून देखील काम करू शकतो.

राजनैतिकदृष्ट्या, हा हल्ला रशिया, चीन आणि युरोपियन युनियनसह जागतिक घटकांच्या मौनाची परीक्षा बघणारा असून NPT आणि IAEA वर केंद्रित असलेल्या अप्रसार व्यवस्थेला पुन्हा आकार देऊ शकतो.  या दोघांवर तेहरानने निष्क्रिय सहभाग असल्याचा आरोप केला आहे.

टीम भारतशक्ती