![](https://bharatshakti.in/wp-content/uploads/2024/03/LT-BSI-Defence.gif")
लंडनमध्ये India-UK मुक्त व्यापार कराराच्या (FTA) स्वाक्षरी समारंभात, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी दोन्ही देशांमधील धोरणात्मक आणि तंत्रज्ञान सहकार्य अधिक दृढ होत असल्याच्या मुद्द्यावर भर दिला. “संरक्षण व सुरक्षा क्षेत्रात भागीदारीसाठी एक संरक्षण औद्योगिक रोडमॅप तयार करण्यात आला आहे. आपले तंत्रज्ञान सुरक्षा उपक्रम अधिक मजबूत करण्यासाठी काम सुरूच राहील. AI पासून महत्त्वाच्या खनिजांपर्यंत, सेमिकंडक्टर्सपासून सायबरसुरक्षा पर्यंत – आपण भविष्य एकत्र घडवणार आहोत,” असे पंतप्रधान मोदी यांनी यावेळी सांगितले.
FTA वरील स्वाक्षरी नंतर दोन्ही देशांनी, ‘India-UK तंत्रज्ञान सुरक्षा उपक्रमाच्या (TSI)’ पहिल्या वर्धापन दिनानिमित्त एक संयुक्त निवेदन जारी केले. या निवेदनात:- आर्थिक वाढ आणि राष्ट्रीय सुरक्षेला चालना देण्यासाठी आघाडीच्या तंत्रज्ञानाचा लाभ घेण्याच्या सामायिक निर्धाराची पुष्टी करण्यात आली. दोन्ही देशांनी TSI अंतर्गत आजपर्यंत झालेल्या यशाचा गौरव केला आणि तंत्रज्ञान मूल्यसाखळीत परिवर्तन घडवणाऱ्या नवप्रवर्तन व गुंतवणुकीसाठी त्याच्या संभाव्यतेचा उल्लेख केला.
TSI ची पार्श्वभूमी आणि दृष्टीकोन
TSI ची सुरुवात 24 जुलै 2024 रोजी करण्यात आली, ज्याचे उद्दिष्ट होते – “दोन्ही देशांमधील धोरणात्मक भागीदारीला पुढच्या स्तरावर नेणे.” भारत आणि ब्रिटनच्या राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागारांच्या नेतृत्वाखालील या उपक्रमात, सात मुख्य तंत्रज्ञान क्षेत्रांतील ‘moonshot’ प्रकल्पांवर लक्ष केंद्रित केले आहे – यामध्ये दूरसंचार, महत्त्वाची खनिजे, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), सेमिकंडक्टर्स आणि बायोटेक्नॉलॉजी यांचा समावेश आहे.
पहिल्या वर्षातील प्रमुख टप्पे
दोन्ही देशांच्या संयुक्त निवेदनात, TSI अंतर्गत खालील क्षेत्रांतील महत्त्वपूर्ण प्रगती स्पष्ट करण्यात आली आहे:
-
Future Telecoms: 2024 मध्ये £7 million च्या संयुक्त संशोधन कार्यक्रमाची सुरूवात, ज्यामध्ये Open RAN आणि 5G/6G टेस्टबेड विकासाचा समावेश आहे.
-
Telecom Lab Collaboration: भारतातील C-DOT आणि UK मधील SONIC यांच्यात नवतंत्रज्ञान, चाचणी आणि इनोव्हेशनसाठी औपचारिक सहकार्य.
-
AI Development: विश्वासार्ह AI मध्ये गती; February 2025 मध्ये बेंगळुरूमध्ये UK-India AI संधी विषयक पहिल्या परिषदेस यशस्वी आयोजन.
-
Critical Minerals: जगातील पहिल्या UK-India Critical Minerals Supply Chain Observatory चा पहिला टप्पा पूर्ण झाला; तर £1.8 million नव्या निधीच्या मदतीने दुसरा टप्पा सुरू झाला आहे, जो जगातील सर्वात मोठी डिजिटल डेटा पायाभूत रचना निर्माण करणार आहे. याच अंतर्गत धनबादमधील Indian School of Mines येथे एक सॅटेलाइट कॅम्पस स्थापन होणार.
-
FEMTECH Collaboration: महिलांशी संबंधित आरोग्यतंत्रज्ञान क्षेत्रात भारताच्या DBT आणि UK च्या NIHR दरम्यान सहकार्य वृद्धिंगत.
-
Private Sector Partnerships: दूरसंचार, महत्त्वाची खनिजे, प्रगत सामग्री, आणि AI क्षेत्रांमध्ये नवीन भागीदारी.
भविष्यातील रोडमॅप
दुर्घटनात्मक सहकार्य पुढे नेण्यासाठी भारत आणि UK यांनी खालील गोष्टींवर सहमती दर्शवली आहे:
-
AI Leadership: विश्वासार्ह, व्यावहारिक AI नवप्रवर्तनांना चालना देण्यासाठी UK-India संयुक्त AI केंद्र स्थापन करणे.
-
Advanced Telecoms: AI-संचालित दूरसंचार, non-terrestrial नेटवर्क्स, आणि 5G/6G ची लवचिकता यावर एकत्र काम करणे. यासाठी एक नवीन India-UK Connectivity and Innovation Centre स्थापन होणार, आणि दोन्ही देश ITU आणि 3GPP यांसारख्या आंतरराष्ट्रीय संस्थांमध्ये सहभागी होणार.
-
Critical Minerals Security: UK-India Critical Minerals Guild स्थापन करून वित्तपुरवठा, संशोधन व विकास, पुनर्वापर, पुरवठा साखळी व्यवस्थापन आणि बाजार विकास यावर भर. सर्क्युलर इकॉनॉमी आणि traceability चे मूल्य जपले जाणार.
-
Biotechnology Accelerator: बायोफाउंड्री, बायोप्रिंटिंग, बायोमॅन्युफॅक्चरिंग आणि बायो-बेस्ड सामग्रीतील UK-India सहकार्याचा उपयोग आरोग्य, स्वच्छ ऊर्जा आणि शाश्वत शेतीत नवप्रवर्तनासाठी.
-
Graphene आणि 2D materials यांवर संयुक्त संशोधन सुरू ठेवण्यात येणार आहे.
TSI चे विस्तारित रूप
TSI च्या यशाची दखल घेत, दोन्ही देशांनी या उपक्रमाचा विस्तार नवीन सीमांत तंत्रज्ञान क्षेत्रांकडे करण्याचे ठरवले आहे. विशेषतः भविष्यातील, सुरक्षित आणि धोरणात्मक तंत्रज्ञान क्षेत्रांकडे. यामुळे राष्ट्रीय सुरक्षा गरजा जुळवल्या जातील आणि उद्योग, शिक्षणसंस्था आणि स्टार्टअप्ससाठी नव्या संधी खुल्या होतील.
भारताचे धोरणात्मक तंत्रज्ञान सहकार्य मॉडेल्स
भारताकडे NSA द्वारे चालवले जाणारे केवळ दोन धोरणात्मक तंत्रज्ञान सहकार्य फ्रेमवर्क आहेत:
-
पहिले – Initiative on Critical and Emerging Technology (iCET) – जो प्रोजेक्ट जानेवरी 2023 मध्ये अमेरिका सोबत सुरू झाले होते. फेब्रुवारी 2025 मध्ये, पंतप्रधान मोदींच्या वॉशिंग्टन भेटीदरम्यान, याची पुनर्रचना केली गेली आणि याचे नाव बदलून U.S.–India TRUST (Transforming the Relationship Utilising Strategic Technology) असे ठेवले गेले.
-
UK सोबतचे TSI (Technology Security Initiative) हे भारताचे दुसरे अशा प्रकारचे फ्रेमवर्क आहे.
– रवी शंकर
- Ved Barve
