तुर्की सरकार, जे राष्ट्रपती तैय्यिप एर्दोगान यांचे प्रमुख राजकीय विरोधक आहेत, त्यांनी केलेल्या दडपशाहीमुळे आणि कुर्दिश विद्रोहकांशी चार दशकांपेक्षा अधिक संघर्षानंतर संभाव्य सुधारणांबद्दलची अस्पष्टता, यामुळे नाजूक शांतता प्रक्रियेच्या भविष्याबद्दल कुर्द लोकांमध्ये अविश्वास वाढला आहे.
NATO सदस्य, तुर्कीच्या राजकीय आणि आर्थिक स्थिरतेला संभाव्य चालना मिळण्याची शक्यता धोक्यात आहे, जी मध्य पूर्वेतील तणाव कमी करण्यासाठी पावले उचलण्यास प्रोत्साहन देऊ शकते. अपयशामुळे देशाच्या कमी विकसित आग्नेय भागात आर्थिक आणि सामाजिक संकटे वाढू शकतात आणि आधीच 40,000 पेक्षा जास्त मृतांची संख्या वाढू शकते.
गेल्या महिन्यात तुरुंगात असलेले कुर्दिश नेते अब्दुल्ला ओकलन, यांनी त्यांच्या अतिरेकी कुर्दिस्तान वर्कर्स पार्टी (PKK) बरखास्त करण्याचे आवाहन केले होते, ज्यामुळे सरकारला फायदा झाला, कारण यापूर्वी संघर्ष समाप्त करण्यासाठी केलेले प्रयत्न अपयशी ठरले होते.
कुर्द विरोधी डेम पक्ष, जो संसदेमधील तिसऱ्या क्रमांकाचा पक्ष, तो आता लोकशाहीकरणाची पावले उचलण्याची मागणी करत आहे.
PKK ने त्याच्या या आवाहनाला प्रतिसाद देत तात्काळ संघर्षविराम जाहीर केला होता. या गटाने असेही म्हटले की, ‘ओकाला स्वतःच शस्त्रत्याग करावा लागेल आणि राजकीय तसेच लोकशाहीच्या अटींना व्यवस्थापित करावे लागेल. सोबतच शांती प्रस्ताव यशस्वी होण्यासाठी त्या सर्व अटींची पूर्तता करणे आवश्यक आहे.’
दोन डझन कुर्द आणि राजकारणी यांच्या मुलाखतींमधून असे दिसून आले की, तुर्कीच्या मुख्यतः कुर्दिश असलेल्या दक्षिणपूर्व भागात, विरोधी पक्षांवर झालेल्या कारवाया तसेच इस्तंबूलच्या महापौर एकरेम इमामोगलू यांची अचानक अटक आणि तुरुंगवासामुळे, शांती स्थापन करण्याच्या अपेक्षांपेक्षा अविश्वासाचे प्रमाण अधिक वाढले आहे. भ्रष्टाचाराच्या आरोपाखाली त्यांना तुरुंगात टाकण्यात आल्याने, तुर्कीमध्ये एका दशकाहून अधिक काळातील सर्वात मोठ्या निदर्शनांना जोर चढला आहे.
“आपण एक खाण क्षेत्रात प्रवेश करत आहोत. ही माहिती बाहेर जाऊ शकते आणि अपयश पदरी पडू शकते” असे डेम सदस्य सेंजिज कंदार यांनी म्हटले आहे, जे 1990 च्या सुरुवातीपासून कुर्द प्रश्नावर प्रभावीपणे काम करत आहेत, जेव्हा शांतता प्रयत्नांपैकी पहिले काही प्रयत्न अपयशी ठरले होते.
तुर्कीच्या राष्ट्रपती कार्यालयाने, इथे मांडलेल्या मुद्द्यांवर टिप्पणी करण्यासाठी केलेल्या विनंतीला प्रतिसाद दिला नाही. एर्दोगानच्या ए.के. पार्टीचे अधिकारी सांगतात की, “शांती प्रक्रियेवर बोलण्याचा अधिकार फक्त राष्ट्रपतीला आहे पण त्यांनी यावर फारसा प्रकाश टाकलेला नाही.”
शांततेकडे एक पाऊल?
कुर्दिश लोक 21 मार्च रोजी, नवरोज वसंत उत्सव साजरा करत असताना ‘समान विचारसरणी’चे एक चिन्ह दिसून आले.
एर्दोगानने हा दिवस राष्ट्रीय सुट्टी म्हणून जाहीर करण्याचा सल्ला दिला, ज्याने एक दिवस आधी डीईएम खासदार गुलकन काकमाझ सय्यिगित यांनी संसदेत पाठवलेल्या विधेयकाचे प्रतिनिधीत्व केले.
त्यांनी रॉयटर्सला सांगितले की, “दोघांनीही एकसारखाच निर्णय घेणे हा एक योगायोग होता की, परंतु पुढे जाऊन त्यामुळे शांतता प्रस्थापित होण्यास नक्कीच मदत होऊ शकते.”
1990 च्या दशकात तुर्कीने नूरोजच्या मेळाव्यांवर बंदी घातली, ज्यामुळे कुर्दांचे सुरक्षा दलांशी संघर्ष झाले. 1992 मध्ये तथाकथित “रक्तरंजित नूरोज” दरम्यान संघर्ष शिगेला पोहोचला जेव्हा डझनभर लोक मारले गेले, बहुतेक सिरनाक प्रांतात. राज्याबद्दल अविश्वास तिथे व्यापक आहे.
गेल्या आठवड्यात सिरनाकच्या नूरोज उत्सवात कुर्दांनी नाच केला आणि लोकगीते गायली. तेथील डीईएमचे खासदार मेहमेट झेकी इर्मेझ म्हणाले की त्यांचा पक्ष कुर्दिश राजकीय आणि भाषिक अधिकारांवर स्थानिक मते गोळा करत आहे.
“राज्याने पाऊले उचलावीत, पण दुर्दैवाने आम्ही स्थानिक पातळीवर याची अंमलबजावणी करू शकत नाही,” असे इर्मेझ म्हणाले. कडक पोलीस सुरक्षा आणि शहराच्या आजुबाजूच्या टेकड्यांवर तुर्की सैन्याचे तळ असताना, त्यांनी हे वक्तव्य केले.
गेल्या दशकात, तुर्कीने कुर्द विरोधी पक्षाचे निवडून आलेले अनेक महापौर हटवले होते, त्यांचे नेते तुरुंगात टाकले आणि हजारो लोकांना PKK शी संबंधित असल्याच्या आरोपावरून अटक केली, जे त्यांनी नाकारले.
दरम्यान, उत्तरेकडील इराकमधील कँडिल पर्वत क्षेत्रातील त्यांच्या तळावरून, PKK, ज्याला तुर्की आणि त्याच्या पश्चिमी मित्रांनी दहशतवादी गट म्हणून घोषित केले आहे, अंकारावर विश्वास न दाखवण्याचे व्यक्त केले.
“ओकाला यांनी शांतीसाठी आपला उपक्रम जाहीर केल्यापासून, तुर्कीने आपले हल्ले थांबवले नाहीत किंवा त्याच्या सैनिकी ऑपरेशन्समध्ये कपात केली नाही,” PKK च्या एका प्रतिनिधीने सांगितले. “तुर्कीचे लढाऊ विमानं आमच्या डोक्यावर उडतच आहेत.”
“तुर्कीला शांती प्रक्रियेत पुढे जाण्यासाठी तडजोडी कराव्या लागतील आणि अशी परिस्थिती आम्ही आतापर्यंत अनुभवलेली नाही.”
सैनिकी ऑपरेशन्सच्या मुद्द्यावर विचारले असता, तुर्कीच्या संरक्षण मंत्रालयाच्या एका अधिकाऱ्याने सांगितले की, “जोपर्यंत एकही सशस्त्र दहशतवादी आहे, तोपर्यंत आमचे ऑपरेशन्स सुरूच राहतील.” त्यांनी सांगितले की, मागील आठवड्यात इराक आणि सिरियामध्ये 14 विद्रोही ठार करण्यात आले.
“रक्त आणि अश्रू”
दक्षिणपूर्व तुर्कीच्या सर्वात मोठ्या शहर दियारबाकीर येथील नेबी मशिदीचे इमाम म्हणून, ओमर इलर यांनी २०१६ मध्ये प्रत्यक्ष संघर्ष अनुभवला जेव्हा सुरक्षा दलांनी त्याच्या ऐतिहासिक केंद्राजवळील दहशतवाद्यांशी लढा दिला, ज्यापैकी अर्धा भाग उद्ध्वस्त झाला.
“रक्त आणि अश्रूंच्या पूर आला,” इलर यांनी हिंसाचाराबद्दल सांगितले. तुर्कीच्या 86 दशलक्ष लोकसंख्येपैकी सुमारे 20% असलेल्या कुर्दांवरील अन्याय दुरुस्त केल्याबद्दल त्यांनी एर्दोगनचे कौतुक केले. एर्दोगन सत्तेत येण्यापूर्वी त्यांनी कुर्दिश भाषेवरील दडपशाही आणि वांशिक गट म्हणून त्यांचे अस्तित्व नाकारल्याचा उल्लेख केला.
परंतु जानेवारीमध्ये दियारबाकीरमध्ये एर्दोगन यांनी, एकेपीचे प्रमुख म्हणून नियुक्त केलेले इलर म्हणाले की त्यांना पीकेकेच्या विघटनानंतर होणाऱ्या सुधारणांबद्दल काहीच माहिती नाही.
ज्या मशिदीत इलर 14 वर्षे उपदेश देत होते, त्या मशिदीबाहेर, बाजारातील व्यापारी आणि बूट-शिनर्सनी गर्दी केली होती, तिथे शांतता प्रक्रियेवर फार कमी लोकांना विश्वास होता.
“राज्याने आम्हाला अनेक वेळा फसवले आहे. अनेकवेळा पीकेकेने युद्धबंदी जाहीर केली आहे, पण ती विनाकारण,” असे ६३ वर्षीय निवृत्त बहादीर म्हणाले, ज्यांनी या प्रकरणाच्या संवेदनशीलतेमुळे फक्त आपले पहिले नाव दिले. “पीकेकेशी बोलण्यासाठी ओकलनला सोडले पाहिजे.”
पीकेकेने स्वतःच त्यांच्या संस्थापकाशी बोलण्याची मागणी केली आहे, परंतु अंकारा त्यांना प्रवेश देईल की नाही हे अद्याप स्पष्ट नाही.
पीकेके बंडखोरी संपवण्याचा शेवटचा प्रयत्न २०१५ मध्ये फसला, जेव्हा कुर्दिश वायपीजी मिलिशिया – तुर्की पीकेकेचा विस्तार म्हणून पाहत होता – सीरियामध्ये त्याचा प्रभाव मजबूत करत होता.
त्या अनुभवामुळे ओकलनच्या प्रभावाखाली असलेल्या वायपीजीची सततची शक्ती पाहता, परंतु त्यांचा निःशस्त्रीकरणाचा कॉल त्यांच्यावर लागू होत नाही हे नाकारले.
नवीन संविधानावर लक्ष
एर्दोगान 2028 च्या निवडणुकीत उभे राहण्यासाठी एक नवीन संविधानावर सहमती मिळवण्याचा प्रयत्न करत आहेत, आणि कुर्द लोकांचे समर्थन त्यासाठी सोपे होईल. परंतु त्याला काळजीपूर्वक पाऊले उचलावी लागतील, कारण पी.के.के. प्रक्रियेत दिल्या जाणार्या तडजोडीचे पाऊले अनेक तुर्क लोकांना परका करू शकतात.
माजी पंतप्रधान बिनाली यिलदीरिम, जे आता सरकारमध्ये सक्रिय नाहीत, यांनी गेल्या महिन्यात नागरिकत्वाची व्याख्या “तुर्क” म्हणून बदलता येईल, अशी सूचन केली, जेणेकरून इतर जातीय गटांना वगळलेले वाटणार नाही.
ए.के.पी. पार्टीचे प्रवक्ते ओमर सेलिक यांनी अशा संविधानिक सुधारणेच्या कल्पनेला नाकारले, परंतु न्यायमंत्री यिलमाझ टंच यांनी गुरुवारी सांगितले की, तुर्कीला एक नवीन संविधानाची आवश्यकता आहे, जे “समाजाच्या सर्व घटकांना” समाविष्ट करेल.
तथापि, कंदार यांनी काही आशेच्या किरणांना पाहिले, असे नमूद करताना की एर्दोगान यांनी या महिन्यात संसदीय जेवणात ओकाला प्रतिनिधिमंडळातील डेम सदस्याशी संवाद साधला आणि त्यांनी पुढील एप्रिलमध्ये त्या प्रतिनिधिमंडळाला भेटण्यास तयार असल्याचे सांगितले.
एर्दोगानचे राष्ट्रीयवादी सहयोगी देवलेट बहसेली, ज्यांनी ऑक्टोबरमध्ये शांती प्रयत्न सुरू केले होते, ते या प्रक्रियेचा जलद निवारण शोधत आहेत, आणि त्यांनी पी.के.के. ला मे महिन्याच्या सुरुवातीला पूर्व तुर्कीत एक काँग्रेस आयोजित करून विघटन करण्याचा प्रस्ताव दिला आहे.
कंदार यांनी लक्ष वेधले की बहसेली यांनी ओकाला यांना नुकतेच पी.के.के. च्या “संस्थापक नेता” म्हणून संबोधले, जे त्याच्या पूर्वीच्या त्याला “दहशतवादी प्रमुख” आणि “बालकांचा कातिल” म्हणून निंदा केल्याच्या विरोधात आहे.
“यावरून आपल्याला समजते की, या सर्व नकारात्मक प्रतिमा, अटक, बंदी आणि महापौरांच्या जागी विश्वस्तांच्या नियुक्त्या.. असूनही हे कुठेतरी काहीतरी घडत आहे.”
टीम स्ट्रॅटन्यूज
(रॉयटर्सच्या इनपुट्ससह)


























