IRIS देना बुडल्याने हिंद महासागरात युद्ध पसरण्याची भीती

अमेरिकन नौदलाच्या पाणबुडीने इराणी नौदलाचे फ्रिगेट IRIS देना बुडाल्याने आखातात सुरू असलेले युद्ध दक्षिण आशियाच्या दाराशी आले आहे, ज्यामुळे संघर्षाचे वातावरण पश्चिम हिंद महासागरातील देश आणि समुदायांसाठी अधिक जवळ आले आहे.

अमेरिकेने अधिकृतपणे कबूल केले आहे की त्यांच्या एका पाणबुडीने 4 मार्च रोजी इराणी फ्रिगेटवर टॉर्पेडो हल्ला केला होता जेव्हा ती हिंद महासागरातील “आंतरराष्ट्रीय पाण्यात” प्रवास करत होती. या संघर्षाचे ठिकाण श्रीलंकेतील गॅलेच्या दक्षिणेस सुमारे 40 नॉटिकल मैल अंतरावर आहे. 18 फेब्रुवारी रोजी विशाखापट्टणम येथे झालेल्या आंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्ह्यूमध्ये सहभागी झाल्यानंतर हे जहाज भारताच्या भेटीवरून परतत होते. या हल्ल्यात जहाजातील शंभराहून अधिक क्रू मेंबर्स मारले गेले आहेत (किंवा बेपत्ता आहेत) तर श्रीलंकेच्या नौदलाने सुमारे 30 जणांना वाचवले आहे. या घटनेनंतर लगेचच जहाज बुडाले.

अमेरिकेच्या युद्ध विभागाने प्रसिद्ध केलेल्या व्हिडिओमध्ये पाण्याखाली झालेल्या स्फोटात टॉर्पेडो हल्ला आणि जहाजाचे नुकसान झाल्याचे चित्रण आहे. या घटनेमुळे भारतात मोठी चिंता आणि घबराट निर्माण झाली आहे. अमेरिका आणि इस्रायलच्या युतीने इराणविरुद्ध सुरू असलेल्या युद्धाबद्दलच्या सार्वजनिक प्रतिक्रिया भारतात मोठ्या प्रमाणात संघर्षाच्या या परिस्थितीबाबत नकारात्मकता आहे. या प्रदेशातील भारताचे धोरणात्मक हितसंबंध पश्चिम आशियातील राजकीय स्थिरता, दीर्घकालीन भू-राजकीय स्पर्धांचे व्यवस्थापन आणि प्रादेशिक स्पर्धकांमधील सशस्त्र संघर्ष कमी करण्यावर आधारित आहेत. भारताचे या प्रदेशात खोल, दीर्घकालीन भागीदारी आहेत, ज्यामध्ये विविध आयाम समाविष्ट आहेत, मग ते मानवतावादी (डायस्पोरा), आर्थिक (वाढता एक्झिम व्यापार), ऊर्जा (तेल, वायू) किंवा राजकीय (विरोधी बाजूंवरील सौहार्दपूर्ण/घनिष्ठ द्विपक्षीय संबंध) असोत.

IRIS देनावर हल्ला केल्याने हे अस्वस्थ करणारे सत्य अधोरेखित झाले आहे की दूरवर सुरू असणारा संघर्ष वेगाने वाढू शकतो आणि कधीही आपल्या दारात येऊन उभा राहू शकतो, ज्यामुळे समुद्री क्षेत्रांसह लगतच्या प्रदेशांचा विस्तृत भूगोल व्यापला जाऊ शकतो.

आंतरराष्ट्रीय कायद्याच्या संदर्भात अमेरिकेच्या कृतीचे विश्लेषण करणे उपयुक्त ठरू शकते. IRIS देना पाणबुडीवर करण्यात आलेला टॉर्पेडो हल्ला म्हणजे आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार बळाचा गंभीर वापर आहे. यामुळे अमेरिका आणि इराणमध्ये आंतरराष्ट्रीय सशस्त्र संघर्षाला खतपाणी घातले गेले आहे. मात्र, अमेरिकेने युद्धाची औपचारिक घोषणा किंवा अमेरिकन काँग्रेसने कोणत्याही स्पष्ट परवानगीसह याबाबत काहीही जाहीर केलेले  नाही.

अमेरिकेच्या संरक्षण मंत्र्यांनी उघडपणे कबूल केले की नौदलाच्या पाणबुडीने “आंतरराष्ट्रीय पाण्यात” इराणी युद्धनौका जाणूनबुजून बुडवली, हे दोन राज्यांच्या सशस्त्र दलांमधील शत्रुत्व आहे, जे जिनेव्हा कन्व्हेन्शनच्या सामान्य कलम 2 अंतर्गत युद्धाची औपचारिक घोषणा न करता आंतरराष्ट्रीय सशस्त्र संघर्षाची (IAC) सुरूवात करते. युद्धखोर शक्तींपैकी एकाने युद्धाची स्थिती असल्याचे मान्य केले नसले तरीही हे कलम लागू होते. या प्रकरणात, अमेरिकेने औपचारिकपणे “युद्ध” घोषित केलेले नाही परंतु इराणविरुद्धच्या कृतींना “मोठ्या लढाऊ कारवाया” म्हणून संबोधले आहे.

अमेरिकेच्या संवैधानिक कायद्यानुसार, फक्त अमेरिकन काँग्रेस “युद्ध घोषित करू शकते”, परंतु ऐतिहासिक उदाहरणे दर्शवितात की राष्ट्राध्यक्षांनी “युद्ध” हा शब्द वापरल्याशिवाय अनेकदा मोठ्या प्रमाणात युद्धांमध्ये भाग घेतला आहे, असा युक्तिवाद करून की ते संवैधानिक अर्थाने “युद्ध” ऐवजी शक्ती वापरत आहेत. प्रत्यक्षात, म्हणून, अमेरिका आणि इराण आता संयुक्त राष्ट्रांमध्ये असले तरी अमेरिकेने युद्धाची औपचारिक घोषणा केलेली नाही आणि वेगवेगळ्या शब्दांत त्यांच्याकडून केल्या जाणाऱ्या कृतींची पाठराखण करत आहे.

संयुक्त राष्ट्रांच्या चार्टरच्या कलम 2(4) अंतर्गत, आंतरराष्ट्रीय पाण्यात दुसऱ्या देशाच्या युद्धनौकेवर टॉर्पेडो हल्ला करणे हा सामान्यतः बेकायदेशीर बळाचा वापर मानला जाईल. अशी कृती केवळ मर्यादित परिस्थितीतच न्याय्य ठरू शकते, प्रामुख्याने कलम 51 अंतर्गत स्वसंरक्षणासाठी किंवा संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेने अधिकृत केले तरच. सध्या, सुरक्षा परिषदेचा कोणताही ठराव अमेरिकेला इराणी सैन्यावर हल्ला करण्याची परवानगी देत ​​नाही.

जेव्हा आंतरराष्ट्रीय सशस्त्र संघर्ष सुरू होतो, तेव्हा लढाई कशी केली जाते आणि बळींना कसे वागवले जाते हे नियंत्रित करणारे नियम सशस्त्र संघर्ष कायद्यात नमूद केले आहेत, ज्यामध्ये आंतरराष्ट्रीय मानवतावादी कायदा देखील समाविष्ट आहे. ते चार जिनेव्हा अधिवेशने आणि संबंधित प्रथागत नियमांमध्ये समाविष्ट आहे. 1949 चे दुसरे जिनेव्हा अधिवेशन समुद्रात जखमी, आजारी किंवा जहाज फुटलेल्या सशस्त्र दलांच्या सदस्यांना संरक्षण देते. ही दायित्वे युनायटेड स्टेट्सला अधिवेशनाचा पक्ष म्हणून बांधील आहेत आणि बळाचा प्रारंभिक वापर कायदेशीर होता की नाही याची पर्वा न करता ते लागू होतात.

आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार हा हल्ला बेकायदेशीर असला तरी, या प्रकरणात वाचलेल्या इराणी खलाशांचा आदर करणे आणि त्यांची काळजी घेणे हे अमेरिकन नौदलाचे कर्तव्य असेल. हल्लेखोर पक्षाने स्वतःच्या सुरक्षेच्या मर्यादेत शक्य ती सर्व पावले उचलणे आणि बचाव प्रयत्नांमध्ये व्यत्यय आणू नये यासाठी बंधनकारक आहे. त्यांनी तटस्थ राज्ये आणि मानवतावादी संघटनांना देखील सहकार्य केले पाहिजे.

या भागातील अमेरिकेच्या कृतींची वैधता काहीही असो, भारतात, IRIS देना हे एक असे पाहुणे म्हणून लक्षात ठेवले जातील जे आंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्ह्यूला उपस्थित राहिले परंतु सुरक्षितपणे परतले नाहीत.

हिंद महासागरात इराणविरुद्ध समुद्री युद्धाचा अवलंब करणे हे अमेरिकेच्या युद्धातील मोठ्या वाढीचे लक्षण आहे. ते भारताच्या जवळच्या किंवा दीर्घकालीन हितसंबंधांशी आणि हिंद महासागरात समान सुरक्षा आणि विकास या “महासागर”च्या दृष्टिकोनाशी सुसंगत नाही. इराण किंवा या प्रदेशातील त्याच्या प्रॉक्सींनी समुद्रात केलेल्या कोणत्याही पुढील कारवाईमुळे तणाव वाढेल आणि प्रभावित पक्ष बळाचा वापर करण्याबरोबरच लष्करी कारवायांच्या विस्तारित क्षेत्रात ओढले जातील.

सध्या आखात एक अभूतपूर्व परिस्थिती पाहत आहे ज्यामध्ये आंतरराष्ट्रीय नागरी विमान वाहतूक आणि सागरी व्यापार दोन्हीवर गंभीरपणे परिणाम झाला आहे आणि ते सुद्धा युद्धाची औपचारिक घोषणा न करता. या प्रवृत्तीचे मध्यम ते दीर्घकालीन परिणाम अवघड आहेत आणि ते जागतिक आर्थिक वाढ तसेच मानवी सुरक्षा कमकुवत करू शकतात. IRIS देना प्रकरण हे सर्वनाशाच्या प्रवाहाची सुरूवात म्हणून काम करेल आणि सुरू असणारा संघर्ष संपवण्यासाठी त्यांचे प्रयत्न दुप्पट करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय समुदायातील सुज्ञ, व्यावहारिक घटकांना यासाठी साद घालेल. शांतता प्रस्थापित करण्याचे मार्ग शोधण्यासाठी सर्व विरोधी गटांना वाटाघाटीच्या टेबलावर आणण्यासाठी राजनैतिकता आणि बॅक-चॅनेल आउटरीचला ​​संधी मिळण्याची गरज आहे.

टीम भारतशक्ती