पाकिस्तानी नौदलासाठी चीनमध्ये तयार करण्यात आलेल्या चौथ्या हँगोर-श्रेणीची पाणबुडी, पीएनएस गाझीचा जलावतरण सोहळा, वुहान येथील शुआंगलियू तळावर पार पडला. यामुळे इस्लामाबादच्या आजवरच्या सर्वात महत्त्वाकांक्षी नौदल आधुनिकीकरण कार्यक्रमात एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला गेला आहे. पाकिस्तानच्या लष्करी माध्यम शाखा, इंटर-सर्व्हिसेस पब्लिक रिलेशन्सनुसार (ISPR) नुसार, या प्रक्षेपणामुळे चीनमध्ये बांधल्या जात असलेल्या सर्व चार हँगोर-श्रेणीच्या पाणबुड्या आता सागरी चाचण्यांमधून जात आहेत आणि त्या नौदलात सामील होण्यापूर्वीच्या अंतिम टप्प्यात दाखल झाल्या आहेत.
हँगोर कार्यक्रम 2015 च्या एका करारामुळे सुरू झाला, ज्या अंतर्गत पाकिस्तानने चीनकडून आठ डिझेल-इलेक्ट्रिक हल्ला करणाऱ्या पाणबुड्या पुरवण्याचा करार केला होता. हा बीजिंगच्या नौदल क्षेत्रातील आतापर्यंतचा सर्वात मोठा संरक्षण निर्यात करार आहे. यापैकी चार पाणबुड्या चीनमध्ये बांधल्या जात आहेत, तर उर्वरित चार कराची शिपयार्ड अँड इंजिनिअरिंग वर्क्स (केएस अँड ईडब्ल्यू) येथे तंत्रज्ञान हस्तांतरण (टीओटी) व्यवस्थेअंतर्गत देशांतर्गत बांधल्या जातील. पाकिस्तान या प्रयत्नाला जटिल नौदल प्लॅटफॉर्ममध्ये अधिक स्वदेशी क्षमता मिळवण्याच्या दिशेने एक पाऊल म्हणून सादर करत आहे.
कार्यक्रमात विलंब, पण सामरिक गती कायम
सुरुवातीला, पाकिस्तानने 2022 ते 2023 दरम्यान पहिल्या चार पाणबुड्या नौदलात सामील करण्याची योजना आखली होती, तर उर्वरित चार पाणबुड्या 2028 पर्यंत सेवेत येणार होत्या. तथापि, या कार्यक्रमाला विलंब झाला आहे. पहिली हँगोर-श्रेणीची पाणबुडी 2024 मध्येच कार्यान्वित झाली, त्यानंतर दुसरी आणि तिसरी पाणबुडी 2025 मध्ये कार्यान्वित होईल. ‘गाझी’च्या कार्यान्वित होण्यामुळे हे अधोरेखित होते की, जरी वेळापत्रकात विलंब झाला असला तरी, या प्रकल्पाची सामरिक गती आणि दोन्ही देशांकडून मिळणारा मजबूत राजकीय पाठिंबा कायम आहे.
हँगोर-श्रेणीच्या पाणबुड्यांना पीपल्स लिबरेशन आर्मी नेव्हीच्या (PLAN) टाइप 039B युआन-श्रेणीच्या पाणबुड्यांचे निर्यात प्रकार मानले जाते, जे चायना शिपबिल्डिंग अँड ऑफशोर इंटरनॅशनल कंपनीच्या (CSOC) S26 डिझाइनवर आधारित आहेत. पाकिस्तानने या पाणबुड्यांच्या अंतर्गत रचनेबद्दल फारशी माहिती उघड केली नसली तरी, विश्लेषकांचा विश्वास आहे की त्या प्रगत सेन्सर्स, आधुनिक युद्ध व्यवस्थापन प्रणाली आणि दूरवरून मारा करू शकणाऱ्या शस्त्रास्त्रांनी सुसज्ज आहेत, जे पाकिस्तानच्या पाण्याखालील हल्ला आणि सागरी नियंत्रण क्षमता वाढवण्यासाठी डिझाइन केलेले आहेत.
जरी चिनी युआन-श्रेणीच्या पाणबुड्या स्टर्लिंग एअर-इंडिपेंडेंट प्रोपल्शन (एआयपी) प्रणाली वापरत असल्या तरी, हँगोर-श्रेणीच्या पाणबुड्यांमध्येही तीच प्रणोदन प्रणाली वापरली जाते की नाही, हे पाकिस्तानी अधिकाऱ्यांनी उघडपणे सांगितलेले नाही. पाकिस्तानी संरक्षण वृत्तसंस्था ‘क्वा’च्या मते, या पाणबुड्या अंदाजे 76 मीटर लांब असतील आणि पाण्याखाली असताना त्यांचे वजन सुमारे 2 हजार 800 टन असेल, ज्यामुळे त्या मूळ S26 डिझाइनपेक्षा किंचित लहान पण जड असतील.
पाकिस्तानच्या पाणबुडी ताफ्याचे आधुनिकीकरण
एकदा सेवेत दाखल झाल्यावर, हँगोर-श्रेणीच्या पाणबुड्या पाकिस्तानच्या पाणबुडी ताफ्याचे लक्षणीयरीत्या आधुनिकीकरण करतील. सध्या या ताफ्यात फ्रान्सकडून घेतलेल्या तीन अगोस्टा 90B AIPपाणबुड्या आणि दोन जुन्या अगोस्टा 70 डिझेल-इलेक्ट्रिक पाणबुड्यांचा समावेश आहे. अगोस्टा 90B ताफ्याचे 2016 मध्ये तुर्कीच्या एसटीएम कंपनीसोबत झालेल्या करारानुसार मध्य-आयुष्य श्रेणीसुधारणेचे काम सुरू आहे, ज्यामध्ये फायर-कंट्रोल सिस्टीम, सोनार प्रणाली, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध प्रणाली, रडार आणि पेरिस्कोप बदलण्याचा समावेश आहे. पहिली श्रेणीसुधारित पाणबुडी, पीएनएस हमजा, 2020 मध्ये सुपूर्द करण्यात आली.
तथापि, हँगोर-श्रेणीच्या पाणबुड्या एक पिढीगत झेप दर्शवतात – ज्यामुळे पाकिस्तान उत्तर अरबी समुद्रात अधिक विश्वासार्ह ‘प्रवेश-विरोधी/क्षेत्र-नकार’ (A2/AD) स्थिती प्राप्त करण्याच्या जवळ पोहोचेल. हा सागरी मार्ग जागतिक ऊर्जा प्रवाहासाठी आणि भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
चीनच्या पाणबुडी वितरणातून भारतासाठी कोणते संकेत मिळतात?
पाकिस्तानच्या नौदल आधुनिकीकरणाव्यतिरिक्त, ‘हँगोर’ कार्यक्रमाचे व्यापक प्रादेशिक परिणाम आहेत. ‘गाझी’च्या लोकार्पणामुळे चीन-पाकिस्तान संरक्षण-औद्योगिक भागीदारी अधिक घट्ट होत असल्याचे दिसून येते, तसेच चीनने एका दीर्घकाळच्या अडथळ्यावर मात केली आहे, असाही संकेत मिळतो – तो म्हणजे पाणबुडी प्रणोदन तंत्रज्ञानासाठी परदेशी पुरवठादारांवर, विशेषतः जर्मन कंपन्यांवर असलेले अवलंबित्व कमी केले आहे.
भारतासाठी याचे परिणाम दुहेरी आहेत. सर्वप्रथम, पाकिस्तानच्या वाढत्या पाणबुडी क्षमतेमुळे अरबी समुद्र हे अधिक स्पर्धात्मक कार्यक्षेत्र बनेल, ज्यामुळे भारतीय नौदलाच्या विमानवाहू जहाजांची तैनाती आणि पृष्ठभागीय कार्यगटांच्या कारवाया गुंतागुंतीच्या होतील. यासाठी पाणबुडीविरोधी युद्ध (ASW) प्लॅटफॉर्म, सतत सागरी पाळत ठेवणे आणि पाण्याखालील क्षेत्राच्या वाढीव जागरूकतेमध्ये सातत्यपूर्ण गुंतवणुकीची आवश्यकता भासेल.
दुसरे म्हणजे, प्रगत पाणबुड्यांचा एक विश्वसनीय निर्यातदार म्हणून चीनची भूमिका हिंद महासागर प्रदेशात (IOR) त्याचा सामरिक प्रभाव मजबूत करते. पाकिस्तानच्या पाणबुडी दलाला पुरवठा, प्रशिक्षण आणि सहाय्य करून, बीजिंग आपल्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी आणि मध्य पूर्व तसेच आफ्रिकेला जोडणाऱ्या व्यापारी मार्गांसाठी महत्त्वाच्या असलेल्या समुद्रांमध्ये नियमितपणे कार्यान्वित राहण्याचा अनुभव मिळवते.
पाकिस्तानकडे अणुशक्तीवर चालणाऱ्या पाणबुड्या नसून तो पारंपरिक पाणबुड्यांवर अवलंबून असला तरी, चीनचा पाठिंबा संख्येच्या बाबतीत, आधुनिक सेन्सर्स आणि ध्वनी कमी करणाऱ्या तंत्रज्ञानाद्वारे ही कमतरता भरून काढतो. याउलट, भारताने स्वदेशी बनावटीच्या दोन अणुशक्तीवर चालणाऱ्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र पाणबुड्या – आयएनएस अरिहंत आणि आयएनएस अरिघात – कार्यान्वित केल्या आहेत, आणि आणखी एका एसएसबीएन पाणबुडीची सागरी चाचणी सुरू आहे. यामुळे नवी दिल्लीला सामरिक प्रतिबंधाच्या बाबतीत निर्णायक आघाडी मिळते, परंतु पारंपरिक पाणबुड्यांच्या संख्येच्या बाबतीत तसे नाही.
नवी दिल्लीसाठी धोरणात्मक अनिवार्यता
पाणबुडी तंत्रज्ञानाच्या स्वदेशीकरणामध्ये चीनला मिळत असलेले वाढते यश, भारताने आपल्या नौदल आधुनिकीकरणाला गती देण्याची निकड अधोरेखित करते. प्रोजेक्ट 75(I) मधील विलंब, कार्यान्वित स्वदेशी एआयपी मॉड्यूलचा अभाव आणि अणुशक्तीवर चालणाऱ्या हल्ला करणाऱ्या पाणबुड्यांच्या (SSNs) निर्मितीतील संथ प्रगती यामुळे पुढील दशकात भारताचा पारंपरिक पाण्याखालील फायदा कमी होण्याचा धोका आहे.
पाकिस्तान चिनी लॉजिस्टिक्स आणि प्रशिक्षणाच्या पाठिंब्याने आधुनिक पाणबुड्या सामील करत असताना, भारताच्या सागरी धोरणाला पाणबुडीविरोधी युद्धसज्जता, स्वदेशी प्रणोदन तंत्रज्ञान आणि नेटवर्क-आधारित सोनार तसेच पाळत ठेवणाऱ्या प्रणालींवर अधिक लक्ष केंद्रित करण्याची आवश्यकता असेल. त्यामुळे पीएनएस गाझीचे जलावतरण ही केवळ एक सामान्य नौदल घटना नाही – तर ती उत्तर हिंदी महासागरातील पाण्याखालील शक्ती संतुलनातील बदलाचे एक सूचक आहे, ज्याचे प्रादेशिक सागरी स्थिरतेवर दूरगामी परिणाम होतील.
रवी शंकर
