भारताला जागतिक संरक्षण औद्योगिक आणि तंत्रज्ञानात्मक शक्तीस्थान म्हणून उदयाला यायचे असेल, तर भारताने आपला वारसा काही प्रमाणात बाजूला सारून, संरचनात्मक जडत्व तोडले पाहिजे आणि एकसंध, बाजारपेठेला प्रतिसाद देणारी संरक्षण परिसंस्था स्वीकारली पाहिजे, असे मत संरक्षण सचिव राजेश कुमार सिंग यांनी शुक्रवारी मांडले. “लवचिक राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी संरक्षण सुधारणांची पुनर्कल्पना” या मध्यवर्ती कल्पनेवर चाणक्य संरक्षण संवाद 2025 मध्ये विशेष भाषण देताना सिंग यांनी विकसित भारत 2047 अंतर्गत सरकारच्या सुधारणा-भारताच्या रोडमॅपची रूपरेषा मांडली आणि भारताच्या लष्करी शक्तीची संकल्पना, निर्मिती आणि टिकवून ठेवण्याच्या पद्धतीमध्ये मूलभूत परिवर्तनाचे आवाहन केले.
सिंग यांनी यावर भर दिला की लवचिकता, संयुक्तता आणि स्वावलंबन हे भारताच्या भविष्यातील लष्करी तयारीचा पाया आहे. त्यांनी सशस्त्र सेना, उद्योग, शैक्षणिक संस्था, स्टार्टअप्स आणि नवोन्मेष परिसंस्थेला खरेदी-चालित प्रक्रियेत निष्क्रिय सहभागी होण्याऐवजी “परिवर्तनाचे सक्रिय शिल्पकार” बनण्याचे आवाहन केले.
भारताची पुढची मोठी झेप: एक हायब्रिड डिफेन्स इंडस्ट्रियल कॉम्प्लेक्स
त्यांच्या सर्वात लक्षवेधी टिप्पणीमध्ये, संरक्षण सचिवांनी असा युक्तिवाद केला की भारताने संकरीत संरक्षण औद्योगिक संकुलाच्या चिनी मॉडेलचे अनुकरण केले पाहिजे, सार्वजनिक क्षेत्राची क्षमता विनाअडथळा खाजगी क्षेत्राच्या चपळतेसह आणि बाजारपेठेच्या शिस्तीत समाकलित केली पाहिजे.
“आपल्याला चीनसारख्या यशस्वी प्रतिस्पर्ध्यांचे अनुकरण करण्याची गरज आहे, ज्यांनी एक संकरीत संरक्षण औद्योगिक यंत्र तयार केले आहे, जे बाजारपेठेच्या शिस्तीसह मध्यवर्ती दिशा मिसळण्यास, दुहेरी-वापर संशोधन आणि विकास लागू करण्यास आणि जटिल प्रणालींचे प्रमाण अतिशय वेगाने वाढवण्यास सक्षम आहे,” असे सिंग म्हणाले.
त्यांनी असे निदर्शनास आणून दिले की भारताचा सध्याचा मार्ग, जिथे संरक्षण सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम (DPSUs) ड्रोन खरेदी कार्यक्रमांसह मोठ्या प्लॅटफॉर्मवर खाजगी कंपन्यांशी वाढत्या प्रमाणात भागीदारी करत आहेत, ही एक आशादायक सुरुवात आहे परंतु अद्याप आवश्यक असलेल्या एकात्मिक दृष्टिकोनापासून दूर आहे.
सिंग यांनी प्रस्तावित केलेः
- DPSU आणि खाजगी कंपन्यांचे दुहेरी उत्पादन पाईपलाईनमध्ये विलीनीकरण
- DPSU ला स्पष्ट उद्दिष्टांसह केंद्रित सहाय्यक कंपन्यांद्वारे काम करणे अनिवार्य करणे
- भारतीय कंपन्यांना महत्त्वपूर्ण प्रणालींसाठी बौद्धिक संपदा अधिकार (आय. पी. आर.) सुनिश्चित करण्यासाठी खाजगी क्षेत्रासाठी समान संधी निर्माण करणे
- देशांतर्गत औद्योगिक पाया विस्तारण्यासाठी आणि निर्यातीला चालना देण्यासाठी सरकारी खरेदी शक्तीचा लाभ घेणे
विकसित भारत 2047 मधील संरक्षण दृष्टीकोन
संरक्षण सचिवांचा अजेंडा सरकारच्या व्यापक धोरणात्मक उद्दिष्टांशी सुसंगत आहेः
- विघटनकारी तंत्रज्ञानासह सशस्त्र दलांचे आधुनिकीकरण करणे
- स्वदेशीकरण अधिक सखोल करणे आणि आयातीवरील अवलंबित्व कमी करणे
- महत्त्वपूर्ण खनिजांपर्यंत सुरक्षित प्रवेश संरक्षण निर्यात आणि उत्पादन अर्थव्यवस्थेला बळकट करणे
- मोठ्या प्रमाणात मानवी संसाधन प्रणाली सुधारणे आणि माजी सैनिकांच्या कल्याणासाठी योग्य पावले उचलणे
- संरक्षणासाठी होणारा खर्च हा विकासात्मक खर्च म्हणून पाहू नये, याचा पुनरुच्चार त्यांनी केला, कारण त्याचा GDP, रोजगार, कौशल्य वाढ, नवोन्मेष आणि दुहेरी-वापर तंत्रज्ञानावर व्यस्त परिणाम होतो.
जागतिक धोरणात्मक पुनर्संचयित: ‘शक्यता योग्य आहे’
जागतिक भूराजकारणाच्या बिघडत्या स्थितीबद्दल सिंग यांनी सावधगिरीचा इशारा दिला:
“आपण अशा परिस्थितीत परत येत आहोत जिथे शक्ती योग्य असते. जंगलाचा कायदा परत येत असल्याचे दिसते.”
त्यांनी बहुपक्षीय संस्थांचा ऱ्हास, टॅरिफचे वाढते शस्त्रीकरण आणि द्विपक्षीय संरक्षण युतींचा उदय यामुळे जग पुन्हा एकदा कठोर शक्तीच्या राजकारणाकडे वळत असल्याचे संकेत म्हणून नमूद केले. पूर्वी संघर्षापासून अलिप्त असलेले इंडोनेशियासारखे देश आता जवळजवळ 500 बटालियन उभारण्याची तयारी करत आहेत आणि वेगाने सशस्त्र होत आहेत.
अशा वातावरणात, सिंग यांनी भर दिला की, तांत्रिक आणि औद्योगिक श्रेष्ठता ही भारताची निर्णायक ढाल असेल:
“जर तुम्ही संरक्षणात एक तांत्रिक आणि औद्योगिक महासत्ता बनलात, तर राष्ट्रीय सुरक्षा स्वतःची काळजी घेते. अशा फायद्यामुळे, तुम्ही लहान किंवा प्रदीर्घ संघर्ष जिंकू शकता.”
आपल्या भाषणाचा शेवट करताना सिंग म्हणाले, भारताच्या संरक्षण परिवर्तनासाठी वाढीव सुधारणांची जास्त गरज आहे; त्यासाठी संरचनात्मक पुनर्रचना आवश्यक आहे. सार्वजनिक क्षेत्रातील दशकांच्या वर्चस्वापासून सामायिक क्षमता, स्वदेशी तंत्रज्ञान आणि निर्यात स्पर्धात्मकतेवर आधारित खऱ्या सार्वजनिक-खाजगी औद्योगिक भागीदारीकडे वाटचाल करणे यांची आता आकांशा बाळगून फायदा नसून ती अत्यावश्यक गोष्ट आहे.
संरक्षण सचिवांचा संदेश स्पष्ट होता:
चीनप्रमाणे, एकात्मिक राष्ट्रीय उद्देशाने नवोन्मेष, उत्पादन आणि विस्तार करणारी संरक्षण परिसंस्था तयार केल्याशिवाय भारत जागतिक शक्ती म्हणून आपले स्थान सुरक्षित करू शकत नाही.
रवी शंकर


























