इराणविरुद्ध सुरू असलेल्या अमेरिका-इस्रायल युद्धात सौदी अरेबिया आपल्या भूमिकेचा फेरविचार करत असल्याचे सौदी अरेबियाचे माजी राजदूत डॉ. औसाफ सईद यांनी ‘द गिस्ट’वरील संभाषणात सांगितले.
ते म्हणाले, “इराणविरुद्धच्या अमेरिका-इस्रायल युद्धात सौदी अरेबियाची भूमिका, जरी अनिच्छेने असली तरी, घोषित तटस्थतेपासून ते रसद पुरवठ्यातील सहभागापर्यंत एका स्पष्ट वळणावर राहिली आहे.” त्यांनी नमूद केले की, 28 फेब्रुवारी 2026 रोजी जेव्हा संघर्ष सुरू झाला, तेव्हा रियाधने जाहीरपणे हल्ल्यांना विरोध केला, इराणविरुद्धच्या कारवायांसाठी आपल्या भूभागाचा वापर करण्यास परवानगी नाकारली आणि जीसीसी (GCC) समन्वय तसेच तेहरानसोबतच्या गुप्त संपर्कांद्वारे राजनैतिक तणाव कमी करण्याला प्राधान्य दिले.
ही सुरुवातीची सावधगिरी सौदी अरेबियाची प्रादेशिक स्थिरता, आपल्या ऊर्जा पायाभूत सुविधांचे संरक्षण आणि देशांतर्गत तसेच इस्लामिक जगातील संवेदनशीलतेमधील तीव्र स्वारस्य दर्शवणारी होती, जी कोणत्याही थेट सहभागामुळे अपरिहार्यपणे भडकली असती.
त्यानंतर या भूमिकेय बदल झाला आहे. सौदी अरेबियाचा सर्वात महत्त्वाचा निर्णय म्हणजे अमेरिकन लष्करी दलांना ताईफ येथील किंग फहद हवाई तळावर प्रवेश देणे. यापूर्वी घातलेल्या बंदीच्या पार्श्वभूमीवर या निर्णयामुळे आखातातील आघाडीच्या हवाई कारवायांची व्याप्ती आणि वेग लक्षणीयरीत्या वाढला आहे.
सईद म्हणाले, “अमेरिकन लढाऊ विमाने, हवाई इंधन भरण्याची साधने आणि गुप्तचर मोहिमांसाठी ताईफ तळ खुला करून, रियाधने किमान कार्यात्मकदृष्ट्या, निष्क्रिय यजमानाची भूमिका सोडून सक्रिय सक्षमकर्त्याची भूमिका स्वीकारली आहे.”
हवाई तळ खुला करणे हा एक महत्त्वाचा टप्पा
सौदी भूभागाला लक्ष्य करणाऱ्या इराणच्या वाढत्या मोहिमेच्या पार्श्वभूमीवर हा बदल झाला आहे. 28 फेब्रुवारीपासून सौदी अरेबियावर जवळपास 600 ड्रोन आणि क्षेपणास्त्र हल्ले झाले आहेत, ज्यामुळे रास तानुरा रिफायनरी बंद पडली, क्षारविरहितीकरण प्रकल्पांचे नुकसान झाले आणि निवासी भागांमधील नागरिक ठार झाले.
मार्चच्या सुरुवातीला, रियाधने पाकिस्तानसोबतच्या आपल्या सामरिक परस्पर संरक्षण करारातील कलमाचा वापर केला, आणि असा संकेत दिला की “कोणत्याही एका देशावरील हल्ला हा दोन्ही देशांवरील हल्ला मानला जाईल”.
सौदीचे परराष्ट्र मंत्री प्रिन्स फैसल बिन फरहान म्हणाले की, इराणवरील “अरब जगतासोबतचा विश्वास पूर्णपणे भंगला आहे” आणि सौदीचा संयम “अमर्याद नाही” असा इशाराही त्यांनी दिला.
सईद यांच्या मते, “राजधानीवरच बॉम्बहल्ला करून आणि नागरी पायाभूत सुविधांना लक्ष्य करून, तेहरानने संवाद टिकवून ठेवण्यासाठी सक्रियपणे प्रयत्न करणाऱ्या एकमेव प्रमुख अरब राष्ट्राची राजनैतिक सद्भावना नष्ट केली आहे, आणि असे करून सौदी अरेबियाकडे संयम बाळगण्यासाठीची कारणे झपाट्याने कमी होत आहेत.”
अमेरिकेसोबत सहकार्य वाढवत असतानाही, रियाधने थेट लष्करी हस्तक्षेप टाळला आहे, जे युवराज मोहम्मद बिन सलमान यांच्या काळजीपूर्वक साधलेल्या संतुलनाचे द्योतक आहे.
सार्वजनिकरित्या, सौदी अरेबिया युद्धात पूर्णपणे सामील न होण्यासाठी कटिबद्ध आहे, कारण त्यांना जाणीव आहे की संघर्ष वाढल्यास व्हिजन 2030 पासून निओम महाप्रकल्प आणि सौदी अरामकोच्या जागतिक स्थानापर्यंतच्या प्रमुख आर्थिक महत्त्वाकांक्षा इराणच्या सततच्या प्रतिहल्ल्याला सामोरे जाऊ शकतात.
मात्र, खाजगीत, हे गणित बदलत असावे.
माजी राजदूतांनी सांगितले की, “अहवालानुसार, एमबीएस राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांना युद्ध सुरू ठेवण्याचा आणि तेहरानमध्ये सत्तापालट घडवून आणण्याचा आग्रह करत आहेत. त्यांचा असा हिशोब आहे की, युद्धानंतरचा निशस्त्र झालेला इराण सौदी अरेबियाच्या सर्वात धोकादायक प्रादेशिक प्रतिस्पर्ध्याला दूर करेल आणि त्यासाठी सौदी अरेबियाच्या रक्ताऐवजी किंवा संपत्तीऐवजी प्रामुख्याने अमेरिका आणि इस्रायलच्या लष्करी सामर्थ्याची किंमत मोजावी लागेल.”
प्रादेशिक तज्ज्ञांच्या मते, या युद्धामुळे इराणसोबतचे संबंध स्थिर करण्याचे सौदी अरेबियाचे पूर्वीचे प्रयत्नही निष्फळ ठरले आहेत.
“सौदी अरेबियासाठी, अमेरिका-इस्रायलने इराणविरुद्ध पुकारलेले युद्ध हे एक गंभीर आव्हान आहे,” असे दिल्लीतील जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठाच्या पश्चिम आशियाई अभ्यास केंद्राचे डॉ. मुदस्सिर कमर म्हणतात. “रियाध इराणला प्रादेशिक वर्चस्वाच्या महत्त्वाकांक्षा असलेली एक विस्तारवादी शक्ती आणि म्हणूनच एक भू-राजकीय आव्हान मानते.
“त्याच वेळी, ते इराणला तात्काळ सुरक्षेसाठी धोका मानत नव्हते, विशेषतः मार्च 2023 पासून दोन्ही देशांमधील संबंध सुधारण्याची प्रक्रिया सुरू झाली होती.”
त्यांच्या मते, “सध्याच्या युद्धामुळे हे सामरिक समीकरण बदलले आहे, कारण इराणने केलेल्या हल्ल्यांमुळे सौदी अरेबियाच्या दृष्टीने सुरक्षेला धोका निर्माण झाला आहे. असे असूनही, रियाधने युद्धात थेट सामील न होता आणि केवळ इराणच्या क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन हल्ल्यांना प्रत्युत्तर देण्यासाठी बचावात्मक क्षमता तैनात करून विलक्षण संयम दाखवला आहे.”
“युद्धाचे दूरगामी परिणाम लक्षात घेता सौदी अरेबियाने इराणवरील टीकेमध्येही सावधगिरी बाळगली आहे. सुरक्षेवरील अवलंबित्व असल्यामुळे ते अमेरिकेशी सहकार्य करण्यासही बाध्य आहे.” त्याचबरोबर, आपल्या आर्थिक स्थैर्यासाठी दीर्घकालीन शांतता आणि स्थिरतेवरील अवलंबित्व याचा अर्थ असा आहे की, त्याने सुरू न केलेल्या युद्धाचे परिणाम त्याला पुन्हा भोगायचे नाहीत.
“रियाधची भूमिका स्पष्टपणे तेहरानच्या विरोधात आहे, परंतु एक असाही दृष्टिकोन आहे जो तेल अवीवला प्रादेशिक शांतता आणि स्थिरतेसाठी एक वाढता लष्करी धोका म्हणून सातत्याने पाहतो. त्यामुळे, सौदी अरेबिया युद्धात पूर्णपणे सामील झालेला नाही, परंतु अपरिहार्यपणे त्याचा एक भाग बनला आहे,” असे कमर यांनी पुढे सांगितले.
होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर दबाव आल्याने आणि महत्त्वाचे ऊर्जा मार्ग विस्कळीत झाल्याने, लष्करी धोक्यांसोबतच आर्थिक धोकेही वाढत आहेत, ज्यामुळे सौदी अरेबियाला संयम आणि सहभाग यांच्यामध्ये तारेवरची कसरत करत मार्ग काढावा लागत आहे.
हुमा सिद्दीकी
