नेपाळच्या तथाकथित “जेन झी” निवडणुकीचा प्रचार सोमवारी मध्यरात्री संपणार आहे. त्यानंतर 5 मार्च रोजी मतदान सुरू होण्यापूर्वी निवडणूक आयोगाने दिलेला कूलिंग ऑफ कालावधी सुरू होईल.
सामान्य नेपाळी लोकांनाही सध्याच्या परिस्थितीचे आकलन करून घेणे कठीण वाटते. मात्र 2025 च्या उठावादरम्यान पोलिसांच्या गोळीबारात मृत्युमुखी पडलेल्या19 तरुणांमुळे मतदार अजूनही संतप्त असल्याने कम्युनिस्ट पक्षाला (मग ते केपी शर्मा ओली यांचे सीपीएन असोत किंवा प्रचंड यांचे माओवादी असोत) त्यांची पसंती असल्याचे दिसून येते.
राष्ट्रीय स्वतंत्र पक्षाचे (आरएसपी) बालेंद्र शाह हे रॅपर आहेत, ज्यांच्या काठमांडूचे महापौर म्हणून प्रशासकीय कामगिरीमुळे तरुण वर्ग त्यांचा मोठा फॉलोअर आहेत.
शाह यांनी रविवारी काठमांडूचे महापौरपद सोडले आणि मंगळवारी ते औपचारिकपणे भारताच्या सीमेलगत असलेल्या आग्नेय झापा जिल्ह्यातील झापा-5 मतदारसंघातून निवडणूक लढवण्यासाठी अर्ज दाखल करतील. गेल्या चार निवडणुकांपासून हा ओली यांचा मतदारसंघ आहे.
“आरएसपीने स्वतःला राजकीय शक्ती म्हणून प्रस्थापित केले आहे आणि निकाल जाहीर झाल्यावर तो सर्वात मोठा पक्ष असू शकतो पण बहुमताचे सरकार स्थापन करू शकला नाही,” असे मत मेजर-जनरल बिनोद बसन्यात, जे पूर्वी नेपाळ एमीचे होते आणि सध्या राजकीय भाष्यकार आहेत, यांनी गेल्या शनिवारी काठमांडूमध्ये या प्रतिनिधीशी झालेल्या संभाषणात व्यक्त केले.
“बालेन राजकारण आणि सोशल मीडियाचा वापर करून त्यांचे सर्वोत्तम प्रयत्न करत आहेत,” बसन्यात म्हणाले, “पण ते कठीण आहे. नवीन प्रमुख गगन थापा यांच्या नेतृत्वाखालील नेपाळी काँग्रेस (एनसी) दुसऱ्या क्रमांकावर असू शकते आणि त्यांनी विविध प्रकारे लोकांना सांगितले आहे की त्यांना त्यांच्या पक्षाच्या चुका कळल्या आहेत आणि ते दुरुस्त करू इच्छितात.”
विटंबना अशी आहे की जर शेर बहादूर देउबा यांच्या नेतृत्वाखालील एनसीने परिस्थितीचे आकलन योग्य प्रकारे केले असते तर ते थापा यांना जागा देऊ शकले असते. याचा अर्थ थापा यांनी देशाच्या तरुणांची धुरा सांभाळून जेन झी उठाव करण्याची गरज नव्हती.
पण देउबा यांनी शांतपणे जाण्यास नकार दिल्याने पक्षात संघर्ष निर्माण झाला आणि जानेवारीमध्ये एक विशेष अधिवेशन बोलावावे लागले, ज्यामुळे थापा यांची निवडणुकीसाठी निवड झाली.
एनसीचे प्रवक्ते देवराज चालिसे यांनी काठमांडू येथील पक्षाच्या मुख्यालयात सदर प्रतिनिधीला सांगितले की, थापांच्या नेतृत्वाखाली त्यांना चांगली कामगिरी करण्याचा विश्वास आहे. परंतु त्यांनी असा अंदाज दिला की एनसी नेतृत्व या निवडणुकीच्या पलीकडे पाहत आहे, कदाचित हा कालावधी स्वतःला बळकट करण्यासाठी आणि नंतर स्वतःचे सरकार स्थापन करण्यासाठी अंतरिम काळ म्हणून पाहत आहे.
काठमांडू आणि झापा येथील पत्रकारांच्या एका गटाने या प्रतिनिधीला सांगितले की नेपाळमध्ये कम्युनिस्ट पूर्णपणे पक्षाबाहेर आहेत. ते मान्य करतात की माजी पंतप्रधान ओली पक्षाच्या आतून विरोधावर मात करून पुन्हा पक्षाचे नेतृत्व करण्यात यशस्वी झाले असले तरी, “अर्थ असा आहे की ते गोष्टींचे गैरव्यवस्थापन करत आहेत.”
प्रचंड यांनी त्यांच्या बाजूने चुका आणि बदलाची गरज स्वीकारली आहे आणि ते स्वतःला सत्तेत येऊ याबाबत खात्री बाळगली आहे. परंतु ते किती काळ सत्तेत राहतील याबाबत स्पष्टता नाही.
नेपाळच्या जवळजवळ 1.9 कोटी मतदारांपैकी सुमारे 8 लाख मतदार पहिल्यांदाच मतदान करणार आहेत, म्हणजे 18 वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाचे तरुण. ते स्थापित राजकारण्यांना कंटाळले आहेत, त्यांना कोणीतरी त्यांच्यासाठी उभे राहावे असे वाटते, कोणीतरी स्वच्छ चारित्र्य असलेला. सध्या तो माणूस बालेन शाह आहे.
सूर्या गंगाधरन
