इराणच्या नवीन अचूक हल्ल्यांच्या रणनीतीने जगाला बसला धक्का

इराणने इस्रायल आणि अमेरिकेशी संबंधित लक्ष्यांवर केलेल्या हल्ल्यांची ताजी लाट तीव्रता आणि क्षमता या दोन्हीमध्ये मोठा बदल दर्शवते, ज्यामध्ये इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्सने (IRGC) क्षेपणास्त्रांची अचूकता, पल्ला आणि लक्ष्यीकरण यामधील केलेल्या प्रगतीचे प्रदर्शन दिसून आले आहे.

‘ट्रू प्रॉमिस 4’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या मोहिमेच्या केंद्रस्थानी ‘नसरल्लाह’ क्षेपणास्त्र प्रणालीचे कथित पदार्पण आहे. इराणच्या दाव्यानुसार, हैफा आणि अशदोदमधील तेल सुविधांसह प्रमुख ऊर्जा पायाभूत सुविधांना लक्ष्य करण्यासाठी या प्रणालीचा वापर करण्यात आला. या क्षेपणास्त्राचे वर्णन ‘घद्र’ बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राची एक सुधारित, मार्गदर्शित आवृत्ती म्हणून केले जाते, जे पारंपरिक स्थिर-मार्गावरील प्रणालींपासून उड्डाणाच्या अंतिम टप्प्यात मार्ग बदलण्यास सक्षम असलेल्या प्रणालींकडे झालेल्या उत्क्रांतीचे संकेत देते, ज्यामुळे ते रोखण्याचे प्रयत्न अधिक गुंतागुंतीचे होतात.

जरी तपशीलवार वैशिष्ट्ये अद्याप उघड केलेली नसली तरी, विश्लेषकांच्या मते ही प्रणाली मध्यम ते लांब पल्ल्याच्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांच्या श्रेणीत मोडण्याची शक्यता आहे आणि ती मोठ्या क्षेत्रावर बॉम्बफेक करण्याऐवजी अचूक लक्ष्यीकरणाला प्राधान्य देते. इराणच्या तात्काळ प्रदेशाबाहेरील लक्ष्यांवर मारा करण्याची क्षमताही या प्रणालीमध्ये असू शकते. या प्रणालीच्या नामकरणात राजकीय संदर्भ आहेत, जे तिला व्यापक प्रादेशिक कथांशी जोडतात आणि त्याचबरोबर हैफासारख्या सामरिक लक्ष्यांवर जोर देतात.

नसरल्लाह प्रणालीचा वापर स्वतंत्रपणे केला गेला नाही. मिळालेल्या वृत्तानुसार, इराणने विविध प्रकारच्या क्षेपणास्त्र प्रणालींचा वापर केला, ज्यामुळे एक स्तरित आणि समन्वित हल्ला धोरण सूचित होते. उल्लेख केलेल्या प्रणालींमध्ये गद्र क्षेपणास्त्राचा समावेश आहे, ज्यात हवाई संरक्षण प्रतिसादांना गुंतागुंतीचे बनवण्याच्या उद्देशाने तयार केलेले बहु-स्फोटक प्रकार आहेत; खेबर शेकन, जे जलद प्रक्षेपण आणि टिकाऊपणासाठी डिझाइन केलेले एक नवीन घन-इंधन क्षेपणास्त्र आहे; कियाम क्षेपणास्त्र, जे खाली उतरतानाच्या युक्तीक्षमतेसाठी ओळखले जाणारे द्रव-इंधन प्रणाली आहे; आणि झोल्फघर, जे सामान्यतः कमी पल्ल्याच्या सामरिक हल्ल्यांसाठी वापरले जाणारे अचूक-मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र आहे.

मिळालेल्या वृत्तानुसार, लक्ष्ये इस्रायली पायाभूत सुविधांच्या पलीकडे विस्तारली होती आणि त्यात अल-खर्ज, अल धाफ्रा आणि शेख ईसा तळांसारख्या अमेरिकेशी संबंधित लष्करी तळांचाही समावेश होता, जे हवाई कारवाया, रसद आणि कमांड कार्यांशी संबंधित आहेत.

घन आणि द्रव-इंधन क्षेपणास्त्रांचे संयोजन महत्त्वपूर्ण मानले जाते. घन-इंधन प्रणालींमुळे जलद प्रक्षेपण शक्य होते आणि प्रक्षेपणापूर्वी ओळख पटण्याची शक्यता कमी होते, तर द्रव-इंधन क्षेपणास्त्रे अधिक वजनदार भार वाहून नेऊ शकतात किंवा जास्त पल्ला गाठू शकतात. दोन्ही प्रकार एकत्र वापरल्याने कार्यान्वयनातील अनिश्चितता वाढते.

ताज्या हल्ल्यांमधील एक उल्लेखनीय बाब म्हणजे संख्येपेक्षा अचूकतेवर दिलेला स्पष्ट भर. मार्गदर्शित बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे तैनात करून, इराण मोठ्या प्रमाणावरील हल्ल्यांवर अवलंबून राहण्याऐवजी लष्करी केंद्रे, दळणवळण नेटवर्क आणि ऊर्जा सुविधा यांसारख्या महत्त्वपूर्ण पायाभूत सुविधांवर अचूकपणे मारा करण्यावर लक्ष केंद्रित करत असल्याचे दिसते. हा दृष्टिकोन संसाधनांची बचत करत असताना प्रभाव वाढवण्याच्या धोरणाचे सूचन करतो.

आपल्या क्षेपणास्त्र कारवायांसोबतच, इराण हवाई संरक्षणातील घडामोडींवरही प्रकाश टाकत आहे. बातमीनुसार, अमेरिकेच्या एफ-35 स्टेल्थ फायटरचा शोध घेण्यासाठी इन्फ्रारेड सर्च अँड ट्रॅक (IRST) प्रणालीचा वापर करण्यात आला. रडार-आधारित प्रणालींच्या विपरीत, IRST उष्णतेच्या खुणांवर अवलंबून असते, ज्या स्टेल्थ विमाने पूर्णपणे लपवू शकत नाहीत.

इराणने एफ-35 विरुद्धच्या यशस्वी कारवाईत ‘माजिद’ (AD-08) ही उष्णता-शोधक क्षेपणास्त्र प्रणाली तैनात केल्याचेही मानले जाते.

एकत्रितपणे पाहता, या घडामोडी इराणच्या लष्करी दृष्टिकोनातील एका व्यापक बदलाकडे निर्देश करतात; ज्यामध्ये त्यांच्या अलीकडील प्रतिहल्ला मालिकेत सुधारित क्षेपणास्त्र मार्गदर्शन, वैविध्यपूर्ण प्रक्षेपण प्रणाली आणि वर्धित हवाई संरक्षण क्षमता यांचा समावेश करण्यात आला आहे.

हुमा सिद्दीकी