पश्चिम आशियामध्ये तणाव वाढत असताना, इराणचे भारतातील राजदूत डॉ. मोहम्मद फथाली यांनी युद्ध संपवण्यासाठी तेहरानच्या तडजोड न करण्याच्या अटी आणि अमेरिका व इस्रायलविषयीची आपली तीव्र मते मांडली आहेत. या विशेष मुलाखतीत, त्यांनी होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील भारतीय जहाज वाहतुकीबद्दलच्या चिंता व्यक्त केल्या, अल्पकालीन युद्धविराम फेटाळून लावला आणि पुढील संघर्ष टाळण्यासाठी “खऱ्या हमी”ची गरज अधोरेखित केली.
सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, त्यांनी आपण भारताकडे उदयोन्मुख बहुध्रुवीय आशियातील एक निर्णायक शक्ती म्हणून बघत असल्याचे स्पष्ट केले आहे, जी तणाव कमी करण्यास आणि या प्रदेशाचे भविष्य घडवण्यास सक्षम आहे.
प्रश्न: इराणकडून युद्ध थांबावे यासाठी नक्की कशाची आवश्यकता असेल?
उत्तर – युद्ध सुरू होण्यापूर्वीच, आम्ही हे स्पष्टपणे सांगितले होते की आम्ही कधीही युद्धाची सुरुवात करणार नाही. परंतु, जर आमच्यावर युद्ध लादले गेले, तर त्याचा शेवट मात्र आमच्याच हाती असेल. आम्ही आजही हेच सांगतो की, केवळ तेव्हाच युद्धाचा अंत होईल जेव्हा इराणच्या अटी पूर्णपणे मान्य केल्या जातील. सर्वप्रथम, युद्ध थांबवण्यासाठी अमेरिका आणि इस्रायल यांच्याकडून होणारे हल्ले थांबणे अत्यावश्यक आहे. जोपर्यंत हल्ले सुरूच राहतात, तोपर्यंत दुसऱ्या बाजूने स्वतःहून प्रत्युत्तर देणे थांबवावे, अशी अपेक्षा करणे साहजिकच योग्य ठरणार नाही. त्याच वेळी, आमचा भूतकाळातील अनुभव हेच दर्शवतो की, केवळ तात्पुरत्या स्वरूपातील युद्धविरामाचे करार किंवा कोणत्याही खऱ्या हमीशिवाय केलेले करार फार काळ टिकत नाहीत. त्यामुळे, कोणत्याही राजनैतिक उपायामध्ये भविष्यातील संघर्ष टाळण्यासाठीच्या खऱ्या आणि विश्वासार्ह हमींचा समावेश असणे अनिवार्य आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, आमची भूमिका अगदी स्पष्ट आहे: हल्ल्यांची कायमस्वरूपी समाप्ती, भक्कम हमी आणि इराणच्या कायदेशीर अधिकारांची मान्यता—हे मुद्देच या संकटाचा अंत करण्याचा मार्ग प्रशस्त करू शकतात.
प्रश्न: होर्मुझच्या सामुद्रधुनीमध्ये (Strait of Hormuz) सध्या भारताचे किती टँकर्स अडकले आहेत? त्यांना पुढे जाण्याची परवानगी कधीपर्यंत मिळेल आणि त्यासाठी त्यांना चिनी चलनात काही रक्कम अदा करावी लागेल का?
उत्तर- सध्या, माझ्याकडे भारतीय टँकर्सच्या नेमक्या संख्येबाबतची अचूक माहिती उपलब्ध नाही. मात्र, मी या गोष्टीची खात्री देऊ शकतो की, आमच्या समन्वयामुळे त्यापैकी काही टँकर्स आधीच सुखरूपपणे पुढे निघून गेले आहेत. आम्ही अधिकृतपणे जाहीर केले आहे की, भारतासह इतर मित्र राष्ट्रांच्या जहाजांना होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून मार्गक्रमण करण्याची परवानगी आहे. या सामुद्रधुनीची सुरक्षा राखणे आणि मित्र राष्ट्रांच्या जहाजांना सुरक्षित मार्ग उपलब्ध करून देणे, हे आमचे सर्वोच्च प्राधान्य आहे. या मार्गावरून वाहतूक करण्यासंदर्भातील कार्यपद्धती (mechanism) इराण सरकारकडून जाहीर केली जाईल.
प्रश्न: युद्धामुळे तेलाचा तुटवडा निर्माण होत आहे आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत आहे. इराणच्या मते, सर्वात मोठा शत्रू कोण आहे – अमेरिका की इस्रायल?
उत्तर – आमच्या दृष्टिकोनातून पाहता, जागतिक ऊर्जा समस्येचे मुख्य कारण अमेरिका आणि इस्रायली राजवट हेच आहेत. आमच्या देशावर हल्ला करून, त्यांनी केवळ या प्रदेशात अस्थिरताच निर्माण केलेली नाही, तर ऊर्जा बाजारपेठ आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेवरही थेट परिणाम केला आहे. आमचा असा विश्वास आहे की, अमेरिका आपल्या स्वतःच्या राष्ट्रीय हितापेक्षा इस्रायलच्या हिताला अधिक प्राधान्य देते. ते आमचे स्पष्ट शत्रू आहेत; कारण त्यांनी आमचे नेते आणि निष्पाप नागरिकांची – ज्यामध्ये प्राथमिक शाळेतील 165 विद्यार्थ्यांचाही समावेश होता – हत्या केली आहे. त्यांनी आमच्या नागरी पायाभूत सुविधांवर हल्ले केले आहेत आणि त्यांचे हे कृत्य सर्व मानवी तसेच आंतरराष्ट्रीय कायद्यांच्या तत्त्वांचे उल्लंघन करणारे आहे. साहजिकच, आम्ही त्यांनाच आमचे मुख्य शत्रू मानतो. आम्ही या प्रदेशातील इतर देशांना आमचे शत्रू मानत नाही. आमचे शेजारी देश – ज्यामध्ये ‘पर्शियन गल्फ कोऑपरेशन कौन्सिल’चे (PGCC) सदस्य देशांचाही समावेश आहे – त्यांच्याशी आमचा इतिहास आणि भूगोल समान आहे. आम्ही हजारो वर्षांपासून एकत्र राहत आलो आहोत आणि आमचे संबंध परस्पर आदर व शांततापूर्ण सहअस्तित्वावर आधारित राहिले आहेत.
प्रश्न: युद्धविराम घडवून आणण्यासाठी मध्यस्थी करण्याच्या पाकिस्तानच्या प्रस्तावाबद्दल तुमचे काय मत आहे? (राजकीय संबंधांच्या संदर्भात)
उत्तर- सध्या, कोणत्याही प्रकारच्या वाटाघाटी सुरू नाहीत. अमेरिकेकडून गेल्या 47 वर्षांपासून सुरू असलेल्या शत्रुत्वाचा—ज्यामध्ये अलीकडेच झालेला 12 दिवसांचा संघर्षही समाविष्ट आहे—अनुभव पाहता, अमेरिकेवर विश्वास ठेवता येत नाही हे स्पष्ट झाले आहे. ते एका बाजूला संवादाची भाषा करतात, आणि त्याच वेळी आमच्या नागरी जनतेवर आणि पायाभूत सुविधांवर हल्ले करतात. या युद्धाची सुरुवात आम्ही केली नव्हती; परंतु हे युद्ध कधी संपवायचे, याचा निर्णय मात्र आम्हीच घेऊ.
प्रश्न: जागतिक सत्ता-समीकरणांमधील बदलांविषयी आणि त्यामध्ये भारताच्या भूमिकेविषयी इराणचा दृष्टिकोन काय आहे?
उत्तर- जग आता ‘एकध्रुवीय’ व्यवस्थेकडून ‘बहुध्रुवीय’ व्यवस्थेकडे वाटचाल करत आहे आणि सत्तेचे केंद्र हळूहळू आशिया खंडाकडे सरकत आहे. एक उदयोन्मुख महासत्ता म्हणून, या नव्या जागतिक व्यवस्थेमध्ये भारत अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतो. सद्यस्थितीत, गैरसमज दूर करण्यासाठी आणि राजनैतिक प्रयत्नांना बळ देण्यासाठी भारत एक प्रभावशाली घटक म्हणून कार्य करू शकतो.
प्रश्न: भारतातील जनतेला तुमचा काय संदेश आहे?
उत्तर – भारतातील महान जनतेला माझा संदेश हा शांतता, मैत्री आणि मनापासूनच्या कृतज्ञतेचा आहे. अलीकडच्या काळात, आम्ही भारतातील जनतेकडून इराणप्रती तीव्र सहानुभूती आणि पाठिंबा अनुभवला आहे; तसेच माणुसकीची अत्यंत हृदयस्पर्शी उदाहरणे पाहिली आहेत, जी आपल्या दोन्ही राष्ट्रांमधील सखोल सांस्कृतिक संबंध अधोरेखित करतात. इराणचे सरकार आणि जनता यांच्या वतीने, मी भारत सरकार आणि भारतातील जनतेचे—ज्यामध्ये सर्व समुदाय आणि प्रदेशांचा समावेश आहे—आमच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिल्याबद्दल मनापासून आभार मानतो. या कठीण काळात तुम्ही दाखवलेली आपुलकी आम्ही कधीही विसरणार नाही; कारण खऱ्या मैत्रीची कसोटी ही कठीण प्रसंगीच लागत असते. इराण आणि भारत हे आशिया खंडात स्थैर्य आणि संस्कृतीचे दोन भक्कम आधारस्तंभ नेहमीच राहिले आहेत; आणि जनते-जनतेमधील ही एकजूट आपल्या प्रदेशात अधिक दृढ संबंध आणि चिरस्थायी शांतता प्रस्थापित करण्यास नक्कीच पूरक ठरेल.
हुमा सिद्दीकी
