प्रेस विंगने जारी केलेल्या निवेदनात, युनूस म्हणाले की, न्यायाधिकरणाच्या निर्णयाने पुन्हा एकदा या गोष्टीला दुजोरा मिळाला आहे की “सत्तेचा विचार न करता कोणीही कायद्यापेक्षा मोठा नाही”. त्यांनी पीडितांचे वर्णन – सुमारे चौदाशे – ही केवळ संख्या नाही तर “विद्यार्थी, पालक आणि मूलभूत हक्क असलेले नागरिक” असे केले आहे. ते म्हणाले की या प्रकरणाने हे दाखवून दिले आहे की “निःशस्त्र निदर्शकांविरुद्ध प्राणघातक बळाचा वापर अगदी हेलिकॉप्टरमधूनही केला गेला” आणि या निर्णयामुळे देशाच्या खराब झालेल्या लोकशाही पायाच्या पुनर्बांधणीच्या दिशेने एक पाऊल टाकल्याचे म्हटले.
निकाल जाहीर होताच, हसीना यांनी अवामी लीगच्या अधिकृत फेसबुक पृष्ठाद्वारे एक ऑडिओ संदेश जारी केला, ज्यात हे सर्व आरोप राजकीय सूडातून लावण्यात आल्याने आपण नाकारत असल्याचे आणि कार्यवाहीला ‘कांगारू न्यायालय’ असे नाव दिले. त्यांनी समर्थकांना ‘काळजी करू नका’ असे आवाहन केले, आरोप ‘पूर्णपणे खोटे’ आहेत आणि निकाल ‘फक्त वेळेची बाब’ आहे,” असे नमूद केले.
जुलैच्या उठावादरम्यान ढाका आणि रंगपूरमध्ये खून करणे, खूनाचा प्रयत्न, छळ, प्राणघातक शस्त्रे वापरणे आणि हत्या यासारखे सर्व आरोप त्यांनी नाकारले आहेत. न्यायाधिकरणाच्या नियमांनुसार, जर त्यांनी निकालाच्या 30 दिवसांच्या आत आत्मसमर्पण केले किंवा त्यांना अटक झाली तरच त्या अपील करू शकतात.
5 ऑगस्ट 2024 रोजी बांगलादेशातून पळून गेल्यापासून भारताच्या आश्रयाला आलेल्या हसीना आणि माजी गृहमंत्री असदुज्ज्झमन खान कमाल या दोघांच्या अनुपस्थितीत खटला चालवण्यात आला. माजी पोलिस प्रमुख अब्दुल्ला अल मामून सुनावणी दरम्यान हजर झाले आणि ते साक्षीदार बनले. सरकारी वकील गाजी एमएच तमीम आणि ताजुल इस्लाम यांनी फाशीची शिक्षा देण्याची मागणी केली होती. त्यासाठी त्यांनी असा युक्तिवाद केला होता की “हसीना या केंद्रस्थानी होत्या ज्यांच्या भोवती जुलै-ऑगस्टच्या उठावादरम्यान करण्यात आलेले सर्व गुन्हे फिरत होते.”
इस्लाम यांनी आपल्या युक्तीवादात सांगितले की हसीना यांना “चौदाशे वेळा शिक्षा झाली पाहिजे”-प्रत्येक कथित मृत्यूसाठी एकदा-परंतु अशा “किमान एक” शिक्षेची आवश्यक होती.
या निकालाने भारतासमोर नाजूक राजनैतिक परिस्थिती निर्माण झाली आहे. ढाका यांनी “दोन्ही देशांमध्ये अस्तित्वात असलेल्या प्रत्यार्पण करारानुसार” हसीना यांच्या प्रत्यार्पणासाठी औपचारिकरित्या विनंती केली आणि याला भारताचे “अनिवार्य कर्तव्य” म्हटले. तसेच मानवतेविरुद्धच्या गुन्ह्यांमध्ये दोषी ठरलेल्या व्यक्तींना आश्रय देणे हे “शत्रूत्वाचे कृत्य” मानले जाईल असा इशाराही दिला.
नवी दिल्लीने मात्र या मागणीला बगल दिली आहे. अधिकृत प्रतिसादात परराष्ट्र मंत्रालयाने म्हटले आहे की, “भारताने जाहीर केलेल्या निकालाची नोंद घेतली आहे. जवळचा शेजारी म्हणून, भारत बांगलादेशातील लोकांच्या सर्वोत्तम हितासाठी वचनबद्ध आहे, ज्यामध्ये शांतता, लोकशाही, समावेशन आणि स्थिरता यांचा समावेश आहे.” पण त्यात प्रत्यार्पणाचा कोणताही संदर्भ नव्हता.
शिक्षेचा निकाल जाहीर झाल्यानंतर अवघ्या काही तासांमध्ये बांगलादेशात सगळिकडे हिंसाचार उसळला. गोपालगंज जिल्ह्यात, बंदी घातलेल्या छात्र लीगच्या 10-15 सदस्यांनी निषेध मोर्चा काढला, रस्ते रोखण्याचा, टायर जाळण्याचा आणि पेट्रोलमध्ये भिजवलेल्या जूट मॅट्स पेटवण्याचा प्रयत्न केला. प्रत्यक्षदर्शींनी प्रथम आलोला सांगितले की, निदर्शक तुंगीपारा येथील शेख रसेल चिल्ड्रन्स पार्कजवळ जमले आणि पोलिसांनी हस्तक्षेप केला तेव्हा ते पांगण्यापूर्वी स्वतःचे चित्रीकरण केले.
उसळलेल्या हिंसाचारात अनेक लोक मारले गेल्याचे अनधिकृत वृत्तांमध्ये सांगितले जात आहे.
गोपालगंज सदरचे प्रभारी अधिकारी मोहम्मद शाह आलम म्हणाले की, “एक किंवा दोन घटनांव्यतिरिक्त” सुरक्षा गस्त सुरू असल्याने परिस्थिती नियंत्रणात राहिली.”
बदलती परिस्थिती लक्षात घेऊन फेनी जिल्ह्यातील तीन सदस्यीय न्यायाधिकरणाचे अध्यक्ष न्यायमूर्ती गोलम मोर्तुझा मजुमदार यांच्या घराभोवतीची सुरक्षा व्यवस्था कडक करण्यात आली. 5 ऑगस्ट 2024 रोजी अवामी लीग सरकार पडल्यानंतर पुनर्निर्मित झालेल्या न्यायाधिकरणाने दुपारी लवकर आपला निर्णय जाहीर केला.
सोमवारी सकाळी ढाकामध्ये भयानक शांतता पसरली होती, बंदच्या आवाहनामुळे रस्ते जवळजवळ रिकामे होते. दिवस उजाडताच राजधानीत तुरळक हिंसाचार उसळला. द डेली सन आणि पीटीआयच्या वृत्तानुसार, बांगला मोटर, सेंट्रल रोड आणि कारवान बाजारसह अनेक भागात क्रूड बॉम्बचे स्फोट झाले.
10 नोव्हेंबरपासून, युनूस यांनी स्थापन केलेल्या मीरपूर मुख्यालय आणि ग्रामीण बँकेच्या अनेक शाखांवर पेट्रोल बॉम्ब आणि जाळपोळीद्वारे वारंवार हल्ले झाले आहेत, ज्यामध्ये एका घटनेत बस चालकाचा मृत्यू झाला आहे. राजधानीत सुमारे 15 हजार सुरक्षा कर्मचारी तैनात करण्यात आले होते. “जो कोणी बस पेटवतो किंवा जीवे मारण्याच्या उद्देशाने कच्चे बॉम्ब फेकतो त्याला गोळ्या घातल्या पाहिजेत,” असे ढाका महानगर पोलिस आयुक्त एस.एम. सज्जत अली म्हणाले.
सचिवालय, सर्वोच्च न्यायालय, पंतप्रधान कार्यालय, राजनैतिक एन्क्लेव्ह आणि न्यायाधिकरण संकुलात चिलखती वाहक, पाण्याच्या फवाऱ्यांसह तसेच रॅपिड ॲक्शन बटालियन युनिट्स गस्त घालत होते.
बंगबंधू शेख मुजीबुर रहमान यांचे माजी निवासस्थान असलेल्या धनमोंडी 32 जवळ संघर्ष तीव्र झाला, जिथे निकालापूर्वी शेकडो निदर्शक जमले होते. निदर्शकांनी पोलिसांचे बॅरिकेड्स तोडण्याचा प्रयत्न केला, ज्यामुळे लाठीमार, स्क्वेअर हॉस्पिटलजवळ अश्रुधुराचा वापर आणि ध्वनी ग्रेनेडचा वापर करण्यात आला. प्रत्युत्तरादाखल निदर्शकांनी विटा फेकल्या आणि पांगवण्याच्या प्रयत्नांना न जुमानता ते वारंवार एकत्र येत होते. निदर्शनकर्त्यांनी ‘द डेली स्टार’ शी बोलताना ‘फॅसिस्ट शेख हसीना’ यांचे अवशेष ‘म्हणून वर्णन केलेले अवशेष पाडण्यासाठी दोन उत्खनन यंत्रे त्या ठिकाणी आणण्यात आली होती.
“आज, न्यायाधिकरण हसीनांच्या विरोधात निकाल देईल. आम्हाला आशा आहे की तिला सर्वोच्च शिक्षा मिळेल,” असे एका सहभागीने सांगितले.
अनेक जिल्ह्यांमध्ये हिंसाचाराची नोंद देखील झाली. दिबियापूरमध्ये, सशस्त्र हल्लेखोरांनी एका बाजारपेठेत घुसून धमकीचा प्रतिकार करणाऱ्या कापड व्यापाऱ्याला मारहाण केली आणि हस्तक्षेप करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या कुटुंबातील सदस्यांवर हल्ला केला. हल्लेखोर काठ्या आणि रॉडने दुकानांमध्ये घुसल्याने दहशत पसरली. इतर प्रदेशांमध्ये जाळपोळ, तोडलेली झाडे आडवी टाकून रस्ते अडवण्याच्या घटना आणि आता विसर्जित झालेल्या अवामी लीगने पूर्वी दिलेल्या बंदच्या आवाहनानंतर सुरक्षा दलांशी संघर्ष झाल्याचे वृत्त आहे.
रात्रभर अशांततेच वातावरण होतं, अज्ञात व्यक्तींनी पोलिस ठाण्यांतील वाहनांच्या डंपिंग कॉर्नरला आग लावली आणि युनूस यांच्या अंतरिम सरकारच्या सल्लागार परिषदेच्या सदस्याच्या निवासस्थानाबाहेर कच्च्या बॉम्बचा स्फोट केला. कारवान बाजार चौकात आणखी दोन स्फोट झाले. ढाक्याच्या परिसरात अनेक स्फोट झाल्याची नोंद झाली.
अपेक्षेनुसार, निकाल आणि त्याचे परिणाम यामुळे बांगलादेशला अलिकडच्या काळात सर्वात अस्थिर काळात परत एकदा ढकलले गेले आहेत. युनूस यांनी न्यायाधिकरणाला दिलेले जोरदार समर्थन, हसीनांनी आरोप फेटाळणे, रस्त्यावरील अशांतता वाढणे आणि प्रत्यार्पणाबाबत भारताने काळजीपूर्वक दूर राहणे हे एकत्रितपणे देशाच्या राजकीय भविष्यासमोरील अनिश्चिततेला अधोरेखित करणारे आहे.
रामानंद सेनगुप्ता
