1971 मध्ये “साब्रे स्लेअर” पासून ते नंतरच्या काळात “फ्लाइंग कॉफिन” पर्यंत टोपणनाव मिळवणारे हे विमान वैभव, धैर्य आणि तोटा असा मिश्र वारसा मागे सोडणार आहे. भारत त्याच्या शेवटच्या दोन मिग-21 बायसन स्क्वॉड्रन – क्रमांक 3 “कोब्रा” स्क्वॉड्रन आणि क्रमांक 23 “पँथर्स” स्क्वॉड्रनला निरोप देत असताना, काही अपरिहार्य प्रश्न उरतात: विमान, त्यांची स्क्वॉड्रन आणि त्यांना उडवणाऱ्या वैमानिकांचे नंतर काय होते?
निवृत्तीनंतर मिग-21 जेट्सचे काय होणार?
उर्वरित मिग-21 बायसन्स राजस्थानमधील नल एअर बेसवर त्यांचे अंतिम लँडिंग करतील, जिथे त्यांचे पद्धतशीरपणे डिकमिशनिंग केले जाईल. ही प्रक्रिया अत्यंत बारकाईने केली जाते:
- वाचवलेले भाग: वापरण्यायोग्य सुटे भाग प्रशिक्षणासाठी काढून वेगळे केले जातात किंवा सिस्टममध्ये पुन्हा वापरले जातात.
- विल्हेवाट लावलेले किंवा प्रदर्शित केलेल्या एअरफ्रेम: उड्डाणासाठी अयोग्य मानली जाणारी विमाने एकतर स्क्रॅप केली जातील किंवा संग्रहालये, संस्था आणि सार्वजनिक स्मारकांना दिली जातील.
- अर्ज-आधारित वाटप: महाविद्यालये, अकादमी आणि नगरपालिकांनी विमान मिळविण्यासाठी हवाई मुख्यालयात अर्ज करावा लागेल, फक्त ते जतन करण्याची क्षमता सिद्ध करणाऱ्यांनाच परवानगी मिळेल.
आज, निलंबित मिग-21 विमाने विद्यापीठे, हवाई तळ आणि संग्रहालयांबाहेर – पालममधील आयएएफ संग्रहालयापासून ते बेंगळुरूमधील एचएएल हेरिटेज सेंटरपर्यंत – स्मारके आणि शिक्षण साधने म्हणून काम करतील. शेवटची बायसन्सही लवकरच या स्थिर संरक्षकांमध्ये सहभागी होतील.
स्क्वॉड्रनचे काय होते?
दोन बायसन स्क्वॉड्रनचे विघटन केल्याने त्यांची ओळख पुसली जाणार नाही. आयएएफच्या भाषेत, त्यांना “नंबरप्लेटेड” केले जाईल – संभाव्य पुनरुत्थानासाठी संग्रहित केले जाईल. त्यांचे कुलचिन्ह, बोधवाक्य आणि वारसा अबाधित राहील, नवीन विमाने समाविष्ट झाल्यावर पुनरुज्जीवनाची वाट पाहत आहे.
योग्यरित्या, क्रमांक 3 “कोब्रा” स्क्वॉड्रन स्वदेशी एलसीए तेजस MK1A ने पुन्हा सुसज्ज होणार आहे, जे आयात केलेल्या शीतयुद्धातील विमानांपासून भविष्यातील स्वदेशी लढाऊ विमानांमध्ये आयात होण्याचे प्रतीक आहे.
वैमानिकांचे काय होणार?
मिग-21 वैमानिकांसाठी, निरोप म्हणजे निवृत्ती नाही – ते एक संक्रमण आहे. त्यांचे वय, पद आणि विशेषीकरण यावर अवलंबून, ते वेगवेगळ्या ठिकाणी जातील:
- आधुनिक लढाऊ विमानांमध्ये रूपांतरण: बरेच जण Su-30MKIs, Rafales किंवा Tejas Mk-1A वर पुन्हा प्रशिक्षण घेतील, या प्रक्रियेसाठी 3 ते 6 महिने सघन रूपांतरण प्रशिक्षण आवश्यक आहे.
- नवीन उड्डाण प्रवाह: काहीजण ऑपरेशनल गरजांनुसार वाहतूक किंवा रोटरी विंग्सकडे वळू शकतात.
- नेतृत्व आणि कर्मचारी भूमिका: वरिष्ठ वैमानिक बहुतेकदा प्रशिक्षक, चाचणी वैमानिक किंवा सिद्धांत, प्रशिक्षण आणि रणनीती आकार देणारे कर्मचारी अधिकारी बनतात.
थोडक्यात, IAF खात्री करते की MiG-21 च्या निवृत्तीनंतर वैमानिकांचा दशकांचा आघाडीविषयक अनुभव नाहीसा होणार नाही – त्यांची सैन्याच्या पुढील पिढीच्या हवाई योद्ध्यांमध्ये पुनर्नियुक्ती केली जाईल.
मिग-21 हे आयकॉनिक का होते?
1960 च्या दशकाच्या सुरुवातीला सामील झालेले मिग-21 हे भारताचे पहिले सुपरसॉनिक जेट होते आणि त्याच्या शिखरावर असताना, ते भारतीय हवाई दलाच्या लढाऊ शक्तीच्या जवळजवळ अर्धे होते. स्वस्त, वेगवान आणि प्राणघातक होते.
- 1971 च्या युद्धात पाकिस्तानी एफ-104 स्टारफायटर्स पाडून आकाशात वर्चस्व गाजवले.
- कारगिल संघर्षात आघाडीची भूमिका बजावली.
- शीतयुद्धाच्या दशकांमध्ये आणि शीतयुद्धानंतरच्या अनिश्चिततेमध्ये सीमांवर गस्त घालण्यात आली.
तरीही, त्याची नंतरची वर्षे सुरक्षिततेच्या चिंतेने भरलेली होती, कारण अनेक अपघातांमुळे ते बदनाम झाले. शेवटी टप्प्याटप्प्याने ते बंद करण्याचा आयएएफचा निर्णय विमानाच्या कालबाह्यतेचे आणि आधुनिक आणि स्वदेशी प्लॅटफॉर्मकडे भारताच्या धोरणात्मक बदलाचे प्रतिबिंबित करतो.
एका युगाचा अंत, एका नवीन अध्यायाची सुरुवात
चंदीगडवरून मिग-21 चे शेवटचे उड्डाण निरोपापेक्षा जास्त असेल – सहा दशकांच्या सेवेला, त्यागाला आणि वारशाला तो एक सलाम असेल. माजी सैनिकांसाठी, ते डॉगफाइट्स आणि धाडसी मोहिमांच्या आठवणींना उजाळा देईल; तरुण कॅडेट्ससाठी, ती जबाबदारीची जाणीव पुढच्या पिढीकडे सुपूर्द करणे असेल.
एकेकाळी सुपरसॉनिक युगात भारताच्या झेपचे प्रतीक असलेले हे जेट संग्रहालये, स्मारके आणि आठवणींमध्ये जिवंत राहील – जरी त्याचे वैमानिक आयएएफचा पुढील अध्याय लिहिण्यासाठी नवीन मशीन्सबरोबर जुंपले गेले तरी.
26 सप्टेंबर रोजी, जेव्हा मिग-21 विमान निरोप घेईल, तेव्हा भारत केवळ एक विमान निवृत्त करणार नाही – तर हवाई शक्तीच्या एका ऐतिहासिक युगाचा अंत होईल आणि भविष्यासाठी आकाश परत एकदा खुले होईल.
हुमा सिद्दीकी
