वस्तू आणि सेवा कर (GST) परिषदेने विविध क्षेत्रांमध्ये मोठे बदल घडवून आणले आहेत, ज्यात संरक्षण उद्योग सर्वात मोठा लाभार्थी म्हणून उदयास आला आहे. अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांच्या नेतृत्वाखालील परिषदेने, 12% आणि 28% GST दर पूर्णपणे हटवले असून, आता 5% आणि 18% असे दोनच कर स्लॅब लागू करण्यात आले आहेत.
हा बदल राष्ट्रीय प्राधान्यांशी जुळवून घेणाऱ्या क्षेत्रांना, विशेषतः संरक्षण आणि स्वदेशी उत्पादनावर लक्ष केंद्रित करून, लक्ष्यित मदत देण्यासाठी तयार करण्यात आला आहे. सुधारित शुल्क दर 22 सप्टेंबरपासून लागू होतील.
प्रमुख संरक्षण उपकरणांवर शून्य GST
‘मेक इन इंडिया’ आणि ‘आत्मनिर्भर भारत’ या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यासाठी, सरकारने अखेरीस अनेक महत्त्वपूर्ण संरक्षण उपकरणे आणि तंत्रज्ञानावरील जीएसटी काढून टाकला आहे. पूर्वी 18% कर असलेले हे सामान आता 0% जीएसटी आकर्षित करेल, ज्यामुळे सशस्त्र दले आणि देशांतर्गत उत्पादकांसाठी खरेदी आणि उत्पादन खर्च लक्षणीयरीत्या कमी होईल.
GST मधून सूट मिळालेली संरक्षण उत्पादने:
- यूएसमधून आयात केलेले C-130 आणि एअरबस व टाटा द्वारे वडोदरा येथे सह-निर्मित C-295 सारखे लष्करी वाहतूक विमान.
- लष्करी वापरासाठी रिमोटली पायलटेड एअरक्राफ्ट (RPA), जहाजावरून डागल्या जाणाऱ्या क्षेपणास्त्रांचा (ship-launched missiles) समावेश; फ्लाइट मोशन सिम्युलेटर (flight motion simulators); पाण्याखालील जहाजे आणि पाणबुड्या (submersibles); फायटर जेट्समध्ये वापरल्या जाणार्‍या इजेक्शन सीट्स; 100 मिमी कॅलिबर रॉकेट्स; डीप सबमर्जन्स रेस्क्यू व्हेसल्स (DSRVs); तोफा आणि रायफल्ससाठी सुटे भाग, चाचणी उपकरणे; आणि सॉफ्टवेअर-डिफाइन्ड रेडिओ कम्युनिकेशन सिस्टम.
इतर संरक्षण-संबंधित तंत्रज्ञानावर कमी केलेले GST दर
सवलतींव्यतिरिक्त, अनेक वस्तूंचे जीएसटी दर कमी करण्यात आले आहेत:
- 28% वरून 5% पर्यंत: कॅमेऱ्यांनी सुसज्ज ड्रोन
- 12% वरून 5% पर्यंत: वॉकी-टॉकी; रणगाडे आणि चिलखती वाहने (armoured vehicles)
हे कर बदल, महत्त्वपूर्ण तंत्रज्ञानाचा खर्च कमी करण्याचा आणि संरक्षण उत्पादनात भारतीय उत्पादकांचा अधिक सहभाग वाढवण्याचा उद्देश ठेवून आहेत.
आत्मनिर्भरता आणि आधुनिकीकरण
संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह, यांनी या निर्णयाचे कौतुक केले आणि याला भारताच्या मोठ्या धोरणात्मक उद्दिष्टांशी जुळणारा “धाडसी निर्णय” म्हटले.
सिंह यांनी इंस्टाग्रामवर पोस्ट केलेल्या एका निवेदनात म्हटले आहे की, “पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील भारत सरकारने विविध क्षेत्रांना दिलासा देण्यासाठी पुढील पिढीच्या जीएसटी सुधारणा जाहीर केल्या आहेत. हा निर्णय ‘आत्मनिर्भर भारत’ अभियानांतर्गत भारताच्या आत्मनिर्भरतेला लक्षणीयरीत्या बळकटी देईल.”
उद्योग क्षेत्राची प्रतिक्रिया: नावीन्य आणि उत्पादन क्षमतेला चालना
संरक्षण आणि ड्रोन उत्पादन क्षेत्रांनी, कर सुधारणांना सकारात्मक प्रतिसाद दिला आहे आणि त्यांना नावीन्य आणि देशांतर्गत क्षमता अनलॉक करणारा एक वेळेवर केलेला हस्तक्षेप म्हटले आहे.
आयडियाफोर्जचे सह-संस्थापक आणि सीईओ अंकित मेहता म्हणाले की: “जीएसटीचे तर्कसंगतीकरण (rationalisation) एक स्वागतार्ह पाऊल आहे आणि ते संरक्षण आणि व्यावसायिक दोन्ही क्षेत्रांमध्ये भारताच्या यूएव्ही (UAV) क्षमतांना लक्षणीयरीत्या चालना देईल. आता लष्करी UAVवर 0% आणि व्यावसायिक ड्रोनवर 5% कर असल्यामुळे, भारतीय उत्पादक त्यांच्या कामाचा विस्तार करण्यासाठी आणि किफायतशीर, उच्च-कार्यक्षम ड्रोन देण्यासाठी अधिक चांगल्या स्थितीत आहेत. हा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे, जो सरकारची संरक्षण आधुनिकीकरणाची उद्दिष्टे पूर्ण करण्याच्या दिशेने आणि स्वदेशी उत्पादनाला बळकट करण्याच्या दिशेने आहे.”
ते पुढे म्हणाले की, “या सुधारणांमुळे सीमा पाळत ठेवणे, आपत्ती प्रतिसाद, मॅपिंग आणि अचूक शेती यांसारख्या मिशन-क्रिटिकल (mission-critical) क्षेत्रांमध्ये वापर वाढेल.”
झुप्पा जिओ नेव्हिगेशन टेक्नॉलॉजीजचे संस्थापक आणि व्यवस्थापकीय संचालक साई पत्ताबिराम यांनीही या सुधारणांची प्रशंसा केली, ते म्हणाले की: “ड्रोन उद्योगासाठी केलेली जीएसटी दुरुस्ती, विशेषतः नियंत्रण आणि दळणवळण इलेक्ट्रॉनिक्समध्ये, ड्रोन घटकांच्या स्वदेशी विकासाच्या पूर्वीच्या प्रयत्नांवर आधारित आहे. हे स्थानिक उत्पादन आणि नावीन्यपूर्णतेला वेळेवर दिलेली चालना आहे. या जीएसटी कपातीसोबतच आयात केलेल्या ड्रोन घटकांवरील सीमा शुल्क वाढवल्यास देशांतर्गत गुंतवणुकीला आणखी प्रोत्साहन मिळेल आणि परदेशी आयातीवरील अवलंबित्व कमी होईल.”
धोरणात्मक कर मदत, धोरणात्मक परिणाम
56 व्या परिषद बैठकीत जाहीर केलेल्या जीएसटी सुधारणा केवळ आर्थिक समायोजन नाहीत – त्या धोरणात्मक सक्षमकर्त्या (strategic enablers) आहेत. संरक्षण उपकरणे आणि तंत्रज्ञानावरील कराचा भार कमी करून, सरकारने राष्ट्रीय सुरक्षा मजबूत करण्यासाठी, स्वदेशी नावीन्यपूर्णतेला प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि अर्थव्यवस्थेच्या सर्वात महत्त्वाच्या क्षेत्रांपैकी एकामध्ये आत्मनिर्भरता वाढवण्यासाठी निर्णायक पाऊल उचलले आहे.
मूळ लेखिका- हुमा सिद्दीकी
