जागतिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) स्पर्धेत आपले स्थान अधिक मजबूत करण्याच्या भारताच्या महत्त्वाकांक्षेला या आठवड्यात मोठे बळ मिळाले. मायक्रोसॉफ्ट आणि ॲमेझॉनने भारतात तब्बल ५० अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त गुंतवणुकीची घोषणा केली आहे. अर्थात AI च्या संदर्भात आघाडीवर असणाऱ्या देशांची व्याप्ती आणि गती यांच्याशी बरोबरी साधण्यासाठी भारताला अजूनही मोठ्या आव्हानांचा सामना करावा लागत असल्याचे विश्लेषकांचे म्हणणे आहे.
या वचनबद्धतांमध्ये मायक्रोसॉफ्टचे सीईओ सत्या नडेला यांच्या 17.5 अब्ज डॉलर्सच्या गुंतवणुकीचा समावेश आहे – जी कंपनीची आशियातील सर्वात मोठी गुंतवणूक आहे – आणि तिचा उद्देश भारताची AI पायाभूत सुविधा, कौशल्य विकास कार्यक्रम आणि सार्वभौम क्षमतांचा विस्तार करणे हा आहे.
2030 पर्यंत भारतात 35 अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त गुंतवणूक करण्याच्या ॲमेझॉनच्या समांतर योजनेमुळे परदेशी कंपन्यांचा भारतावरील वाढलेला विश्वास अधिक दृढ होत असताना, दुसरीकडे जागतिक बाजारपेठांमध्ये यावर चर्चा सुरू आहे की AI मूल्यांमधील ही अभूतपूर्व वाढ एक ऐतिहासिक तांत्रिक बदल आहे की सट्टेबाजीच्या बुडबुड्याची सुरुवातीची चिन्हे आहेत.
या घोषणांचे प्रमाण भारताच्या दीर्घकालीन स्पर्धात्मक मार्गाला अडथळा आणणाऱ्या संरचनात्मक कमतरतांमध्येही तीव्र दिलासा देते. जेफरीज आणि एचएसबीसीसारख्या ब्रोकरेज कंपन्या भारताचे वर्णन ‘रिव्हर्स AI ट्रेंड’ असे केले आहे, आणि असा युक्तिवाद केला आहे की जर व्यापकपणे AI ची वाढ कमी झाली तर देशातील बाजारपेठा चांगली कामगिरी करू शकतील.
ही मांडणी या वास्तवावरही जोर देते की, भारत जागतिक AI क्षेत्रातील तेजीपासून दूरच राहिला आहे: त्याचे शेअर निर्देशांक दक्षिण कोरिया आणि तैवानच्या तुलनेत मागे पडले आहेत, जिथे AI-केंद्रित हार्डवेअर परिसंस्थांनी अब्जावधी डॉलर्सची परदेशी गुंतवणूक आकर्षित केली आहे.
नवीन मोठ्या गुंतवणुकींमुळेही भारताच्या आकांक्षांना ऊर्जा मिळू शकते, परंतु अमेरिका आणि चीन यांच्याशी असलेले अंतर भारत अर्थपूर्णपणे कमी करू शकेल की नाही, हा मूलभूत प्रश्न त्यामुळे सुटणार नाही. कारण त्या देशांकडील प्रचंड संगणकीय संसाधने, सुसंगत डेटा परिसंस्था आणि अनेक दशकांची संशोधन आणि विकास प्रणाली यांच्या वेगाशी बरोबरी करणे कठीण आहे.
भारताची खरी बलस्थाने आहेत — अभियांत्रिकी प्रतिभेचा मोठा साठा, उद्योगांकडून AI चा वेगाने स्वीकार, तसेच डेटा सेंटर्स आणि सेमीकंडक्टर उत्पादनातील वाढती गुंतवणूक, ज्याचे उदाहरण इंटेलच्या टाटा इलेक्ट्रॉनिक्ससोबतच्या नवीन भागीदारीतून दिसते — परंतु ही बलस्थाने काही प्रणालीगत कमकुवतपणांशी निगडित आहेत, ज्यामुळे भारताची गतीचे रूपांतर नेतृत्वात करण्याची क्षमता मर्यादित होते.
भारताच्या सामर्थ्याच्या बाजू खऱ्या आहेत — अभियांत्रिकी प्रतिभेचा मोठा साठा, उद्योगांकडून कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) वेगाने होत असलेला स्वीकार, आणि डेटा सेंटर्स व सेमीकंडक्टर उत्पादनातील वाढती गुंतवणूक, ज्याचे उदाहरण इंटेलच्या टाटा इलेक्ट्रॉनिक्ससोबतच्या नवीन भागीदारीतून दिसते — परंतु या सामर्थ्यांचा संबंध काही संस्थात्मक कमकुवतपणांशी येतो, ज्यामुळे भारताची गतीचे रूपांतर नेतृत्वात करण्याची क्षमता मर्यादित होते.
या आव्हानाच्या केंद्रस्थानी भारताचे सार्वभौम कृत्रिम बुद्धिमत्ता अभियान आहे. सरकार आपला पहिला स्वदेशी, बहुभाषिक AI मॉडेल लॉन्च करण्याच्या तयारीत आहे, ज्याला संशोधक आणि स्टार्टअप्सना उच्च-स्तरीय चिप्स पुरवण्यासाठी 1.25 अब्ज डॉलर्सच्या कार्यक्रमाचा पाठिंबा आहे.
हा एक प्रतीकात्मक टप्पा आहे, परंतु फ्रान्स, सौदी अरेबिया, अमेरिका आणि चीनने केलेल्या व्यापक, दूरगामी वचनबद्धतांच्या तुलनेत तो अपुरा वाटतो. हे देश केवळ प्रचंड जास्त खर्च करत नाहीत, तर ते संशोधन प्रयोगशाळा, उद्योग, सरकार आणि संरक्षण यांना जोडणाऱ्या संस्थात्मक संरचना तयार करत आहेत — ज्यामुळे बहुस्तरीय नावीन्यपूर्ण परिसंस्था निर्माण होत आहेत, ज्यासंबंधात भारतात अजूनही विस्कळीत परिस्थिती असल्याचे दिसून येते.
मात्र, देशातील सर्वात धोरणात्मकदृष्ट्या परिणामकारक प्रतिभा गतिशीलता असू शकते. भारतात AI-कुशल व्यावसायिकांची संख्या जागतिक सरासरीच्या अडीच पट आहे, तरीही त्यांचे सर्वात प्रगत संशोधक अनेकदा जगासमोर येत नाही.
अलिकडच्या अर्न्स्ट अँड यंग अहवालात असा इशारा देण्यात आला आहे की आक्रमक प्रोत्साहनांशिवाय – ज्यात प्राधान्य व्हिसा, संशोधन अनुदान, कर समर्थन आणि सखोल तंत्रज्ञान उपक्रमांसाठी तरलता मार्ग – भारताला सीमावर्ती AI प्रगती घडवून आणणाऱ्या उच्चभ्रू प्रतिभेला टिकवून ठेवण्यासाठी किंवा परत पाठवण्यासाठी संघर्ष करावा लागेल. चीनच्या व्यापक राज्य-समर्थित प्रोत्साहनांमुळे गतिमानता निर्माण केली आहे, ज्यात प्रतिभा संपादनाला राष्ट्रीय धोरणाच्या स्पर्धात्मक साधनात रूपांतरित केले आहे.
या नवीन गुंतवणुकींमधून एक दुहेरी सत्य समोर येते: परदेशी कंपन्या भारताला एक महत्त्वाची कृत्रिम बुद्धिमत्तेची (AI) बाजारपेठ म्हणून पाहत आहेत, परंतु अजूनही जागतिक AI केंद्र म्हणून नाही. ही दरी भरून काढण्यासाठी, भारताला केवळ भांडवली गुंतवणूक आणि उत्साहापेक्षा बरेच काही करण्याची गरज आहे. त्याने संगणकीय क्षमतेमध्ये मोठी गुंतवणूक केली पाहिजे, माहिती प्रशासनात सुधारणा केली पाहिजे, सार्वजनिक-खाजगी क्षेत्रातील संशोधन संबंध मजबूत केले पाहिजेत आणि असे प्रतिभा धोरण तयार केले पाहिजे जे AI ला केवळ एक वाढणारे क्षेत्र न मानता, राष्ट्रीय क्षमतेचा एक आधारस्तंभ म्हणून मानेल.
जागतिक अस्थिरतेमुळे प्रभावित न होता, उलट तिचा फायदा घेऊन ‘AI च्या प्रवाहाच्या विरुद्ध जाण्याची’ देशाची क्षमता यावर अवलंबून आहे की, तो केवळ प्रतिक्रियात्मक पाठलाग करण्याऐवजी सक्रियपणे परिसंस्था निर्माण करण्याकडे वळू शकतो की नाही. ॲमेझॉन आणि मायक्रोसॉफ्टच्या घोषणा एक महत्त्वाचा टप्पा ठरू शकतात, परंतु हे केवळ तेव्हाच होईल जेव्हा भारत याचा उपयोग करून मूलभूत उणिवा दूर करेल.
रामानंद सेनगुप्ता
