“टेक्नॉलॉजी पर्स्पेक्टिव्ह अँड कॅपॅबिलिटी रोडमॅप 2025” सह (TPCR) एकत्रितपणे, हे सिद्धांत भारताच्या सशस्त्र दलांना बहु-क्षेत्र आणि संकरीत युद्धाच्या मागण्यांशी संरेखित करण्याच्या व्यापक प्रयत्नांचा कणा बनले आहेत.
विशेष दल: गतिशास्त्राच्या पलीकडे, माहिती युद्धक्षेत्रात
सर्वात उल्लेखनीय परिणाम म्हणजे चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (सीडीएस) जनरल अनिल चौहान यांनी विशेष दलांच्या संयुक्त कार्यपद्धतीचे अनावरण केले. पहिल्यांदाच, भारतीय सुरक्षा दलांना केवळ भौतिक क्षेत्रातच नव्हे तर प्रत्यक्षीकरणाच्या वादग्रस्त क्षेत्रातही काम करण्याचे औपचारिक काम देण्यात आले आहे.
हा सिद्धांत विशेष दलांना माहिती युद्धात सक्रिय भूमिका बजावण्याचे, आक्रमक आणि बचावात्मक माहिती मोहिमा आयोजित करण्याचे, प्रचाराला प्रत्युत्तर देण्याचे आणि कथानकांस आकार देण्याचे आवाहन करतो. हे मानवी मनास “उदयोन्मुख युद्धक्षेत्र” म्हणून स्पष्टपणे मान्य करते, जिथे विरोधक राष्ट्रीय संकल्प कमकुवत करण्यासाठी सोशल मीडिया, सखोल बनावट आणि मानसिक कारवायांचा गैरवापर करतात.
अनुभव हा केवळ शैक्षणिक नसतो. ऑपरेशन सिंदूरमध्ये, सुमारे 15 टक्के प्रयत्न शत्रूच्या चुकीच्या माहितीचा प्रतिकार करण्यासाठी खर्ची झाले होते, असे जनरल चौहान यांनी याआधीच स्पष्ट केले. लष्करप्रमुख जनरल उपेंद्र द्विवेदी पुढे म्हणाले की, पाकिस्तान युद्धभूमीवर अपयशी ठरला असला तरी, प्रत्यक्ष अनुभव व्यवस्थापन युद्धभूमीतील उलथापालथी कशा प्रकारे भरून काढू शकते हे अधोरेखित करून, आपल्या देशातील विजयाचे वर्णन करण्यात ते यशस्वी झाले.
या अनुभवाने थेट सिद्धांतावर भर दिला आहे, जो वर्णनात्मक व्यवस्थापनाला परिधीय कार्यापासून मुख्य परिचालन अनिवार्यतेपर्यंत उंचावतो.
संयुक्त विशेष ऑपरेशन्स कमांडकडे?
या सिद्धांतातून आणखी एक महत्त्वाचा धागा पुढे आला तो म्हणजे सशस्त्र दल विशेष मोहीम विभागाची ((AFSOD) हळूहळू होणारी उत्क्रांती. सध्या, लष्कराचे पॅरा एस. एफ., नौदलाचे मार्कोस आणि हवाई दलाचे गरुड्स, AFSOD यांचा समावेश असलेल्या तीन सेवांच्या 3 हजार मजबूत तुकडीचा आकार, व्याप्ती आणि परिचालन भूमिका यांमध्ये विस्तार करण्याची कल्पना आहे.
हा सिद्धांत AFSOD चे रूपांतर थेट चीफ ऑफ स्टाफ कमिटीला (COSE) अहवाल देणाऱ्या स्पेशल ऑपरेशन्स कमांडमध्ये (SOC) होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. ही एक संरचनात्मक झेप असून भारताला SOCOM प्रकारच्या समर्पित आदेशांचे संचालन करणाऱ्या अमेरिकेसारख्या देशांच्या पंक्तीत नेऊन ठेवेल.
प्रशिक्षण सुधारणा-संयुक्त सेवा प्रशिक्षण संस्थांच्या दिशेने
भविष्यातील स्पेशल फोर्सेसच्या प्रभावीपणासाठी प्रशिक्षण सुधारणा केंद्रस्थानी असाव्यात असे या सिद्धांतात नमूद केले आहे. प्रत्येक सेवा सध्या स्वतःच्या प्रशिक्षण शाळा चालवत असताना, त्यांना संयुक्त सेवा प्रशिक्षण संस्थांमध्ये (JSTIs) श्रेणीसुधारित करणे हा नवीन दृष्टीकोन आहे, प्रत्येक संस्था एका विशिष्ट कौशल्य संचातील उत्कृष्टतेचे केंद्र बनली आहे, जी एकत्रित संसाधनांद्वारे समर्थित आहे परंतु सेवा-स्तरीय नियंत्रण राखून आहे.
रात्रीच्या आणि प्रतिकूल हवामानातील ऑपरेशन्ससाठी एसएफ तयार करणे, पाणबुड्या आणि विमानांसारख्या जटिल प्लॅटफॉर्मवरून अंतर्भूत करणे आणि काढणे आणि लांब पल्ल्याच्या अचूक युद्धसामग्रीसाठी टर्मिनल मार्गदर्शन यावर लक्ष केंद्रित केले आहे. इलेक्ट्रॉनिक युद्ध, सांस्कृतिक जागरूकता आणि मानसिक लवचिकता यामधील संयुक्त प्रशिक्षणावर देखील भर दिला जातो, जो सामरिक उत्कृष्टतेपासून पूर्ण-स्पेक्ट्रम क्षमतेकडे बदलण्याचे संकेत देतो.
संयुक्ततेचा मोठा अजेंडा
रण संवाद 2025 हे केवळ SF बद्दल नव्हते. स्पेशल फोर्सेस ऑपरेशन्स, एअरबोर्न अँड हेलिबॉर्न ऑपरेशन्स आणि मल्टी-डोमेन ऑपरेशन्स (MDO) या एकूण तीन सिद्धांतांचे अनावरण महूमध्ये करण्यात आले. या महिन्याच्या सुरुवातीला प्रकाशित झालेल्या सायबरस्पेस ऑपरेशन्स, एम्फिबियस ऑपरेशन्स आणि इंटिग्रेटेड लॉजिस्टिक्स या तीन इतरांसह ते मुख्यालय आय. डी. एस. अंतर्गत सैद्धांतिक एकत्रीकरणाच्या वाढीचे प्रतिनिधित्व करतात.
तंत्रज्ञान दृष्टीकोन आणि क्षमता आराखडा 2025 (TPCR) क्षमता अंतर कमी करण्यासाठी, संरक्षण संशोधन आणि विकास तसेच उद्योगाला लष्कराच्या आधुनिकीकरणाच्या मार्गाशी संरेखित करण्यासाठी 10 वर्षांच्या योजनेची तयार केलेली रूपरेषा या सिद्धांतांना पूरक आहे, ज्यामुळे सिद्धांत आणि तंत्रज्ञानाची प्रगती निश्चितपणे होईल.
मिळालेले धडे
सिंदूरनंतर भारताच्या लष्करी विचारांच्या पुनर्रचनेमध्ये रण संवादाचे महत्त्व आहे. आधुनिक संघर्ष आता केवळ प्रदेश, फायर पॉवर आणि डावपेचांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही हे या चर्चासत्राने अधोरेखित केले. त्याऐवजी, माहितीचे वर्चस्व, आंतरसंचालनीयता आणि संयुक्त संरचना निर्णायक घटक म्हणून उदयाला येत आहेत.
माहिती युद्धात एस. एफ. ला आघाडीची भूमिका सोपवून, AFSOD च्या पूर्ण क्षमतेच्या SOC मध्ये संभाव्य उन्नतीचे संकेत देऊन आणि संयुक्त प्रशिक्षण सुधारणांना अनिवार्य करून, महूमध्ये प्रकाशित केलेले सिद्धांत भारताच्या युद्धाच्या दृष्टिकोनातील संरचनात्मक आणि तात्विक बदल दर्शवतात.
परिणामी, रण संवाद 2025 ने भारतीय सैन्याचा आराखडा तयार केला आहे, जो कल्पनांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी जितका गतिमान असला पाहिजे, तितकाच तो प्रहार करण्यासाठीही चपळ असला पाहिजे. एका अर्थाने उद्याच्या युद्धांमध्ये, युद्धभूमीवर जितका विजय निश्चित केला जाईल तितकाच तो मानसिकदृष्ट्या केला जाईल याचीच ही एक प्रकारे कबुली आहे.
रवी शंकर, महू
