या भेटीचे दृश्य महत्त्वपूर्ण आहे. पाकिस्तान आज त्याच्या प्रगत लष्करी उपकरणांसाठी जवळजवळ पूर्णपणे चीनवर अवलंबून आहे, SIPRI च्या आकडेवारीनुसार, 2020 ते 2024 दरम्यान त्याची 81 टक्के आयात बीजिंगमधून झाली. पाकिस्तान हवाई दल (PAF) सध्या 36 J-10Cs आणि 161 JF-17s चालवते – दोन्ही AVIC द्वारे डिझाइन आणि उत्पादित केले जातात – आणि पाचव्या पिढीतील J-35 स्टेल्थ फायटरच्या संभाव्य खरेदीवर लक्ष केंद्रित करत आहे. मे महिन्यात काश्मीरवरील चार दिवसांच्या संघर्षात, इस्लामाबादने दावा केला की J-10Cs ने राफेलसह भारतीय विमाने पाडली, ज्यामुळे या प्रकारच्या पहिल्या लढाऊ हल्ल्यांचे सूचक चिन्हांकित झाले. नवी दिल्लीने लढाऊ नुकसान मान्य केले असले तरी, त्यांनी तपशील लपवून ठेवले आहेत, ज्यामुळे बीजिंग आणि इस्लामाबादने त्यांच्या कथनात्मक फायद्यासाठी दिलेली माहिती पोकळी निर्माण करणारी ठरली आहे.
झरदारी यांचा चेंगडू दौरा पाकिस्तानची दीर्घकालीन वाटचाल प्रतिबिंबित करतो: त्यांचा स्वदेशी एरोस्पेस विकास चीनच्या लष्करी-औद्योगिक छत्राखाली समाविष्ट आहे. संयुक्त JF-17 कार्यक्रम आधीच या अवलंबित्वाचे प्रतीक आहे आणि J-10C, J-35 आणि ड्रोनसह, पाकिस्तान प्रभावीपणे एकाच पुरवठादाराशी जोडले गेले आहे. याउलट, असे अवलंबित्व टाळण्यासाठी भारताने आपल्या संरक्षण संबंधांमध्ये वैविध्य आणले आहे.
तर, नवी दिल्ली फ्रान्सकडून 114 राफेल मल्टीरोल लढाऊ विमाने आणि रशियाच्या Su-57 पाचव्या पिढीतील स्टेल्थ लढाऊ विमानांचे अतिरिक्त अर्धा डझन स्क्वॉड्रन, स्वदेशी तेजस Mk2 आणि ॲडव्हान्स्ड मीडियम कॉम्बॅट एअरक्राफ्ट (AMCA) कार्यक्रमांसह खरेदी करण्याच्या योजनांना अंतिम रूप देत आहे. पाश्चात्य आणि रशियन तंत्रज्ञानाचे हे मिश्रण, देशांतर्गत डिझाइनसह, भारताला पश्चिम आणि उत्तर दोन्ही आघाड्यांवर अधिक संतुलित आणि उत्कृष्ट सैन्य संरचना तैनात करण्यास मदत करते.
भारतासाठी चित्र स्पष्ट आहे. चीन-पाकिस्तानच्या संगनमताच्या धोक्याचा सामना करत, भारतीय हवाई दल (IAF) विविधीकरण, गुप्त क्षमता आणि शाश्वत उत्पादनाद्वारे दीर्घकालीन हवाई श्रेष्ठतेसाठी आकार घेत आहे. उलट, पाकिस्तान चीनचा प्रॉक्सी एअरपॉवर क्लायंट म्हणून आपली भूमिका दुप्पट करत आहे, आघाडीच्या विमानांपर्यंत प्रवेश मिळवत आहे परंतु स्वतःला बीजिंगच्या धोरणात्मक कक्षेत अडकवत आहे.
झरदारींच्या चेंगडूच्या अभूतपूर्व भेटीमुळे पाकिस्तानमध्ये मनोबल वाढू शकते आणि एकतेचा संदेश जाऊ शकतो, परंतु ते संरक्षण भागीदारीतील विषमता देखील प्रकट करते: पाकिस्तानकडे प्रगत लढाऊ विमानांचा फक्त एकच स्रोत आहे, तर भारत जागतिक एरोस्पेस उद्योगाच्या अनेक ध्रुवांमधून सोर्सिंग करत आहे. येत्या दशकात, हा संरचनात्मक फरक दक्षिण आशियातील हवाई शक्तीच्या संतुलनात निर्णायक ठरू शकतो.
रवी शंकर
