दोन्ही बाजूंनी सीमावर्ती भागात ‘शांतता आणि स्थैर्याची सर्वसाधारण व्याप्ती’ मान्य केली आणि प्रस्थापित मार्गांद्वारे राजनैतिक आणि लष्करी पातळीवरील संवाद सुरू ठेवण्याच्या त्यांच्या वचनबद्धतेचा पुनरुच्चार केला.
मात्र धोरणात्मक तज्ज्ञ या घडामोडींवर जास्त लक्ष न देण्याचे आवाहन करतात. धोरणात्मक व्यवहारांचे विश्लेषक आणि भारतीय लष्कराचे अनुभवी लेफ्टनंट कर्नल मनोज के. चन्नन (निवृत्त) म्हणाले, “हा ठराव नाही, तर एक डावपेचात्मक विराम आहे. चीनविषयीचा भारताचा दृष्टीकोन आदर्शवादावर नव्हे, तर वास्तववादावर आधारित असला पाहिजे. 2020 नंतर चीनवर विश्वास ठेवता येणं शक्य नाही.
चरणबद्ध सामान्यीकरणाच्या वर्णनामुळे चीनला आपली स्थिती मजबूत करता येणार नाही किंवा संवादाचा राजनैतिक आधार म्हणून वापर करता येणार नाही, असा इशारा चन्नन यांनी दिला. 2020 मधील गलवान खोऱ्यातील संघर्ष हा एक निर्णायक क्षण होता ज्याने भारतासाठी सवलतीऐवजी ताकदीच्या स्थानावरून वाटाघाटी करण्याची गरज अधोरेखित केली.
आर्थिक आणि धोरणात्मक असुरक्षितता
आर्थिक आघाडीवर, कच्चा माल आणि औद्योगिक यंत्रसामग्रीसाठी चीनवर भारताचे सध्याचे अवलंबित्व ही एक गंभीर असुरक्षितता असल्याचे चन्नन यांनी स्पष्ट केले. भारताच्या धोरणात्मक स्वायत्ततेला बळकटी देण्यासाठी पुरवठा साखळ्यांमध्ये तातडीने विविधता आणण्याचे आणि देशांतर्गत उत्पादन क्षमता विकसित करण्याचे आवाहन त्यांनी केले.
त्यांनी रशिया-भारत-चीन (IRC) गतिशीलतेचा समावेश असलेल्या गुंतागुंतीच्या भू-राजकीय रचनेवरही प्रकाश टाकला. IRC हे एक उपयुक्त मुत्सद्दी व्यासपीठ राहिले असले तरी, त्याकडे द्विपक्षीय तणाव दूर करण्यासाठीची एक यंत्रणा म्हणून पाहू नका असा इशारा त्यांनी दिला.
“भारताचा उदय रोखणे हा चीनचा धोरणात्मक हेतू आहे. प्रमाणीकरणासाठी अवलंबून न राहता IRC चा वापर हुशारीने केला पाहिजे,” असे चन्नन म्हणाले.
लष्करी अनिवार्यता
भारताची लष्करी स्थिती, विशेषतः पश्चिम आघाडीवर ऑपरेशन सिंदूरसारख्या उपक्रमांद्वारे, वास्तविक नियंत्रण रेषेवर शांतता राखण्याचे महत्त्व अधोरेखित करते. चीन आणि पाकिस्तान या दोन्ही देशांचा समावेश असलेल्या विश्वासार्ह दोन आघाड्यांच्या धोक्याच्या परिस्थितीमुळे, पूर्वेकडील स्थिरता ही मुत्सद्दी सवलत नसून एक धोरणात्मक आवश्यकता आहे.
“चीनबरोबर शांतता आवश्यक आहे, परंतु त्याला लष्करी पाठिंबाही मिळायला हवा”, असे चन्नन यांनी ठामपणे सांगितले. ‘आपण चीन आणि पाकिस्तानमध्ये स्पष्ट फरक केला पाहिजे. पाकिस्तान हा डावपेचांमध्ये अडथळा आणणारा देश आहे; चीन हा डावपेचांमधला तोलामोलाचा देश आहे.”
परराष्ट्र धोरण संतुलन कायदा
WMCC च्या चर्चेत भारताच्या व्यापक परराष्ट्र धोरणाचे प्राधान्य देखील प्रतिबिंबित होते, जे धोरणात्मक लवचिकतेवर भर देतात. G7 आणि G20 मध्ये सक्रिय राहून नवी दिल्ली QUAD आणि BRICS सोबत भागीदारी मजबूत करत असताना, प्रतिस्पर्धी जागतिक गटांमध्ये काळजीपूर्वक मार्गक्रमण करण्याची गरज आहे.
“”ग्लोबल साऊथ आक्रमकता, नाटोची पुनर्रचना आणि अमेरिका-चीनमधील शत्रुत्वाने चिन्हांकित केलेल्या जगात, भारताने जलदपणे आणि स्पष्ट नजरेने पाहिले पाहिजे,” असा सल्ला चन्नन यांनी दिला.
WMCC च्या बैठकीदरम्यान, चिनी शिष्टमंडळाने भारताच्या परराष्ट्र सचिवांचीही भेट घेतली आणि SCO शिखर परिषदेपूर्वी उच्चस्तरीय राजनैतिक मार्ग कायम ठेवण्याचा त्यांचा हेतू अधोरेखित केला.
तरीही भारतासाठी संदेश स्पष्ट आहेः सीमेवरील शांतता हे ध्येय साध्य करण्याचे साधन आहे, स्वतःचा शेवट नाही.
हुमा सिद्दीकी
