“कोणत्याही वेळी, हिंद महासागरात किमान 40 आणि कधीकधी 50 हून अधिक परदेशी जहाजे कार्यरत असतात. आम्ही त्यांच्या प्रत्येकावर, नौदल जहाजांवर किंवा संशोधन जहाजांवर लक्ष ठेवत आहोत आणि ती काय करत आहेत, ती कधी येतात आणि कधी निघून जातात याची आम्हाला पूर्ण कल्पना आहे,” असे वात्सायन म्हणाले.
फेब्रुवारी 2026 मध्ये विशाखापट्टणम येथे होणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्ह्यू (IFR) आणि मिलान 2026 या सागरी सरावांपूर्वी नवी दिल्लीत पत्रकार परिषदेत ते बोलत होते. व्हाइस अ‍ॅडमिरल यांनी नमूद केले की हिंद महासागरात बाह्य-प्रादेशिक शक्तींची, विशेषतः चीनची, उपस्थिती वाढत आहे आणि भारत चाचेगिरी, मानवी तस्करी आणि ड्रग्ज तस्करीसारख्या पारंपरिक आणि अपारंपरिक आव्हानांबद्दल सतर्क आहे.
“जागतिक व्यापार आणि तेल वाहतुकीसाठी हिंदी महासागर हा मुख्य मार्ग आहे. आम्ही कोणत्याही आकस्मिक परिस्थितीला तोंड देण्यास तयार आहोत,” असे त्यांनी यावेळी स्पष्ट केले.
ऑपरेशन सिंदूर अजूनही सुरू आहे
वात्सयन यांनी पुष्टी केली की भारताची सुरू असलेली सागरी तयारी आणि देखरेख उपक्रम, ऑपरेशन सिंदूर, अजूनही सक्रिय आहे.
“आम्ही अजूनही ऑपरेशन सिंदूरमध्ये आहोत आणि ऑपरेशन बंद केलेले नाही. धोक्यांचे मूल्यांकन करून त्या आधारे आम्ही प्रभावीपणे तैनाती केलेली असून कोणत्याही परिस्थितीला तोंड देण्यासाठी तयार आहोत,” असे ते म्हणाले.
“इतर देशांसोबत सुरू असलेल्या आमच्या सरावातून हा संदेश दिला जाणार आहे की आमच्या योजना कोणलाही अडथळा होणार नाही अशा ठिकाणी आहेत. आम्ही सध्या ऑपरेशन सिंदूरचा भाग म्हणून तैनात आहोत आणि भविष्यातही असेच राहू. ते सुरू आहे आणि आम्ही आमच्या लष्करी योजनांसह पुढे जात आहोत. हा एक अतिशय साधा संदेश आहे ज्याकडे आम्ही लक्ष केंद्रित केले आहे,” असे ते पुढे म्हणाले.
भारताच्या मेगा सागरी सरावात अमेरिका आणि रशिया सहभागी होणार
व्हाइस अ‍ॅडमिरल वात्सायन यांनी पुष्टी केली की अमेरिका आणि रशिया दोघांनीही आगामी आंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्ह्यू आणि मिलान सरावात सहभागी होण्याला हिरवा कंदील दाखवला आहे.
“ते त्यांची जहाजे पाठवणार असून काही विमाने देखील सहभागी होतील अशी अपेक्षा आहे,” असे ते म्हणाले.
आतापर्यंत, 55 देशांनी 2026 मध्ये भारतीय नौदलाच्या तीन समवर्ती आंतरराष्ट्रीय सरावांमध्ये सहभागी होण्याची तयारी दर्शविली आहे. “अनेक देशांचे नौदल त्यांच्या जहाजांव्यतिरिक्त उच्च-स्तरीय शिष्टमंडळांद्वारे प्रतिनिधित्व करतील. पुढील काही महिन्यांत याबाबत इतर काही देशांनी सहभागी होण्याचे मान्य केले तर अंतिम संख्या बदलू शकते,” असे व्हाइस अ‍ॅडमिरल पुढे म्हणाले.
त्यांनी सांगितले की नौदल या सरावांद्वारे प्रादेशिक आणि जागतिक भागीदारी मजबूत करत राहील, ज्यामुळे इंडो-पॅसिफिकमध्ये सागरी सहकार्य आणि स्थिरता वाढेल.
भारताच्या स्वदेशी सामर्थ्याचे प्रदर्शन
राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू IFR 2026 दरम्यान फ्लीटचा आढावा घेतील, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने स्वदेशी बनावटीच्या युद्धनौकांचा समावेश असेल. संरक्षण उत्पादनात भारताच्या वाढत्या स्वावलंबनाचे त्यातून प्रदर्शन होणार आहे.
“युनायटेड थ्रू ओशन्स” या संकल्पनेवर आधारित हा कार्यक्रम पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या ‘राष्ट्रांना विभाजित करण्याऐवजी महासागर जोडतात’ या दूरदृष्टीला अधोरेखित करेल. ‘मिलन 2026’ या सरावात 19 ते 25 फेब्रुवारी 2026 या कालावधीत नियोजित बंदर आणि सागरी टप्प्यांसह ‘सौहार्द, सहकार्य आणि सहयोग’ यावर लक्ष केंद्रित केले जाईल.
“आयएफआर आणि मिलानच्या माध्यमातून, भारत नौदलात संयुक्त सराव, व्यावसायिक देवाणघेवाण आणि संवाद आयोजित करून सागरी सुरक्षा आणि सहकार्याला चालना देण्याचा प्रयत्न करतो,” असे वात्सायन म्हणाले.
नौदल कूटनीतीचा वारसा
भारतातील फ्लीट रिव्ह्यूची मुळे 18 व्या शतकातील मराठा नौदलात आहेत. पहिला प्रेसिडेंशियल फ्लीट रिव्ह्यू 1953 मध्ये राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद यांच्या नेतृत्वाखाली आयोजित करण्यात आला होता, जो कालांतराने जागतिक सागरी कार्यक्रमात विकसित झाला. मागील आयएफआर 2001 (मुंबई) आणि 2016 (विशाखापट्टणम) मध्ये आयोजित करण्यात आले होते.
हिंद महासागर नौदल परिषद (IONS)
आयओएनएस प्रमुखांची परिषद होणार आहे ज्यामध्ये भारतीय नौदल 2025 ते 2027 या कालावधीत दुसऱ्यांदा अध्यक्षपद स्वीकारेल. या कार्यक्रमात 25 सदस्य राष्ट्रांचे नौदल प्रमुख, नऊ निरीक्षक आणि विशेष आमंत्रित देश सागरी सुरक्षा, मानवतावादी मदत आणि आपत्ती निवारण (HADR) आणि माहितीची देवाणघेवाण यावर चर्चा करण्यासाठी एकत्र येतील.
नौदलाचा विस्तार, क्षमता वाढवणे
वत्सायन यांनी नौदलाच्या स्थिर आधुनिकीकरण मोहिमेची रूपरेषा सांगितली, या वर्षी 10 जहाजे आणि एक पाणबुडी आधीच नौदलात सामील झाली आहे, डिसेंबर अखेरपर्यंत आणखी चार जहाजे सामील होतील, असे त्यांनी घोषित केले.
2026 मध्ये, आणखी 19 जहाजे सामील होणार आहेत, त्यानंतर 2027 मध्ये 13 अतिरिक्त जहाजे सामील होणार आहेत, जे भारताच्या सागरी क्षमतेत आणि जहाजबांधणीच्या गतीमध्ये तीव्र वाढ दर्शवते.
ऑपरेशन सिंदूर सुरू असल्याने आणि आयएफआर 2026 मध्ये विक्रमी संख्येने देशांचा सहभाग अपेक्षा असल्याने, भारताचा संदेश स्पष्ट आहे – त्याची सागरी दक्षता स्थिर आहे आणि सुरक्षित इंडो-पॅसिफिकसाठी त्याची वचनबद्धता अविचल आहे.
रवी शंकर
