भारताची अणुऊर्जेवर चालणारी तिसरी बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र पाणबुडी (SSBN), INS अरिधमान, हिच्या आता अंतिम टप्प्यातील चाचण्या सुरू असून ती कार्यान्वित होण्याच्या जवळ आली आहे, त्यामुळे भारताच्या आण्विक त्रिकुटाला मोठी चालना मिळणार आहे.
नौदलात एकदा सामील झाल्यानंतर, भारत प्रथमच समुद्रात तीन बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र पाणबुड्या चालवेल, ज्यामुळे देशाच्या समुद्र-आधारित अणुप्रतिरोधक शक्तीला लक्षणीयरित्या बळकटी मिळेल.
या वर्षाच्या सुरुवातीला INS अरिघाटच्या समावेशानंतर ही घडामोड घडली आहे, ज्यामुळे भारताची पाण्याखालच्या अणुशक्तीमध्ये खोली आणि सातत्य वाढले आहे.
लवकरच समाविष्ट होणाऱ्या आणि वाढणाऱ्या प्रतिबंधक उपायांना नौदल प्रमुखांकडून दुजोरा
नौदल दिनापूर्वी पत्रकार परिषदेत बोलताना नौदल प्रमुख अ‍ॅडमिरल दिनेश त्रिपाठी यांनी पुष्टी केली की INS अरिधमानचे कमिशनिंग “लवकरच” होत आहे, त्यांनी नमूद केले की पाणबुडी तिच्या मूल्यांकनाच्या अंतिम टप्प्यात पोहोचली आहे.
INS अरिहंत आणि INS अरिघातपेक्षा मोठ्या हुलवर (जहाजाचा मुख्य भाग) बांधलेले अरिधमान अधिक लांब पल्ल्याची आण्विक क्षेपणास्त्रे वाहून नेण्यास सक्षम असेल, ज्यामुळे भारताची दुसऱ्यांदा-हल्ला क्षमता वाढेल. चौथी SSBN देखील निर्माणाधीन आहे, जी धोरणात्मक मालमत्तेची स्थिर पाइपलाइन दर्शवते.
ऑपरेशन सिंदूर: पाकिस्तानला रोखण्यात नौदलाची भूमिका
त्रिपाठी यांनी एप्रिलमध्ये झालेल्या पहलगाम दहशतवादी हल्ल्यानंतर सुरू झालेल्या ऑपरेशन सिंदूर अंतर्गत नौदलाने सतत केलेल्या कारवायांवरही भाष्य केले.
अर्थात अनेक तपशील अजूनही गुप्त ठेवण्यात आले असले तरी, प्रश्नांच्या उत्तरात त्यांनी पुष्टी केली की नौदलाचा वाहक युद्ध गट उत्तर अरबी समुद्रात आक्रमकपणे तैनात करण्यात आला होता.
त्यांच्या मते, या भूमिकेमुळे पाकिस्तानी नौदलाच्या तुकड्या त्यांच्या बंदरांपर्यंत किंवा मकरन किनाऱ्यापर्यंत मर्यादित राहिल्या, ज्यामुळे समुद्रात कोणत्याही प्रकारची संघर्षवाढ रोखली गेली. दीर्घकाळ तैनातीमुळे पाकिस्तानवर आर्थिक ताणही पडला कारण व्यावसायिक जहाजे त्याच्या पाण्यापासून (किनाऱ्यापासून) दूर जाऊ लागली. “पाकिस्तानला जाणाऱ्या जहाजांच्या विम्याचा खर्चही वाढला होता,” असे ते म्हणाले.
नौदल प्रमुखांनी सेवेच्या ऑपरेशनल तीव्रतेवर प्रकाश टाकला: गेल्या वर्षभरात 50 हजार उड्डाण तास, 11 हजार जहाजांचे दिवस, 138 जहाजांची तैनाती आणि समुद्रात संकटात असणारे 520 जीव वाचवले.
राफेल मरीन: डिलिव्हरी टाइमलाइन, करार आणि क्षमता
नौदल प्रमुखांनी दुजोरा दिला की 2029 पर्यंत भारतीय नौदलाने ऑर्डर केलेल्या 26 पैकी पहिली चार राफेल मरीन लढाऊ विमाने मिळतील, ज्यामुळे नवीन वाहक-बोर्न फ्लीटच्या समावेशासाठी वेळ निश्चित होईल.
आधी सांगितल्याप्रमाणे:
- आंतरसरकारी करार: भारत आणि फ्रान्सने एप्रिलमध्ये 26 राफेल मरीन जेट विमानांसाठी करारावर स्वाक्षरी केली.
- अंदाजे किंमत: या पॅकेजचे मूल्य सुमारे 64 हजार कोटी रुपये आहे.
- पॅकेजमध्ये समाविष्ट गोष्टी: शस्त्रास्त्र प्रणाली, सुटे भाग, सहाय्यक उपकरणे, देखभाल आणि संबंधित पायाभूत सुविधा
- अपेक्षित तैनाती: ही विमाने INS विक्रांतवरून चालवली जातील, ज्यामुळे त्यांची स्ट्राइक रेंज आणि हवाई संरक्षण क्षमता वाढेल.
प्रमुखांनी असेही नमूद केले की हे अधिग्रहण वाहक विमान वाहतूक मजबूत करण्याच्या आणि नौदलाच्या हवाई विभागाला सागरी सुरक्षेच्या वाढत्या मागण्या पूर्ण करता येतील याची खात्री करण्याच्या व्यापक प्रयत्नांचा एक भाग आहे.
गेल्या नौदल दिनापासून आतापर्यंत नौदलाने एक पाणबुडी आणि 12 युद्धनौका समाविष्ट केल्या आहेत, ज्यामध्ये INS उदयगिरीचा समावेश आहे, जी भारतात बांधलेली 100 वी युद्धनौका आहे.
लाल समुद्र सुरक्षा आणि चाचेगिरीविरोधी कारवाया
देशाबाहेरील घटकांकडून वाढत्या धोक्यांमुळे, नौदलाने जागतिक स्तरावरील महत्त्वाच्या सागरी मार्गांवरील आपली भूमिका वाढवली आहे:
- लाल समुद्रात:
जवळजवळ 5.6 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स किमतीच्या मालवाहतुकीसाठी सुरक्षित वाहतूक सुनिश्चित करण्यासाठी चाळीस मोठी जहाजे तैनात करण्यात आली आहेत.
- अदनच्या आखातात:
भारताने 2008 पासून अखंड चाचेगिरीविरोधी तैनाती कायम ठेवली आहे, ज्यामध्ये 138 युद्धनौका 7 हजार 800 हून अधिक व्यापारी जहाजांना सुरक्षा देत आहेत.
धोरणात्मक राजनैतिकता: हिंद महासागर उपक्रम आणि आफ्रिका सहभाग
नौदल प्रमुखांनी अनेक महत्त्वाच्या उपक्रमांची रूपरेषा दिली:
हिंद महासागर जहाज सागर
नौदल प्रमुखांनी भारतीय नौदलाने सुरू केलेल्या प्रमुख उपक्रमांबद्दलही सांगितले.
“मी गेल्या वर्षी सुरू केलेल्या तीन पहिल्या उपक्रमांवर देखील प्रकाश टाकू इच्छितो… हिंद महासागर जहाज सागर हा नौदलाचा पहिला उपक्रम होता ज्यामध्ये INS सुनयना IOS सागरला 5 एप्रिल रोजी आपल्या संरक्षणमंत्र्यांनी कारवार येथून हिरवा झेंडा दाखवला आणि नऊ IOR राष्ट्रांच्या नौदलातील आणि तटरक्षक दलातील 44 कर्मचाऱ्यांसह प्रवास केला.हा प्रवास एक महिन्याहून अधिक काळ सुरू होता. या प्रवासात पाच बंदरांना भेट दिली आणि सर्व सहभागी देशांकडून तसेच जेव्हा जेव्हा ती बंदर कॉल करते तेव्हा खूप कौतुक झाले. हे सर्व खुल्या क्षेत्रात आहे,” असे त्रिपाठी म्हणाले.
आफ्रिका-भारत प्रमुख सागरी सहभाग
दार एस सलाम येथे आयोजित या उपक्रमामुळे नऊ आफ्रिकन राष्ट्रांना ऑपरेशनल एक्सचेंज आणि क्षमता-निर्मितीसाठी एकत्र आणले. “आपले संरक्षण मंत्री टांझानियाच्या संरक्षणमंत्र्यांसह तेथे उपस्थित होते आणि आमचे 9 आफ्रिकन देशांमध्ये उत्तम सौहार्द आणि सर्वोत्तम पद्धतींची देवाणघेवाण झाली,” असे त्यांनी पुढे सांगितले.
विस्तारलेला सराव
गेल्या वर्षभरात, नौदलाने 21 द्विपक्षीय, नऊ बहुपक्षीय आणि 34 सागरी भागीदारी सराव केले, ज्यामुळे भारताच्या विस्तारत्या इंडो-पॅसिफिक भागीदारीला अधोरेखित केले गेले.
एक नवीन सागरी संतुलन घडवणारे नौदल
INS अरिधमानच्या समावेशासाठी सज्ज आणि आणखी एक SSBN बांधकामाधीन असल्याने, भारत त्याच्या समुद्र-आधारित आण्विक प्रतिबंधकतेला लक्षणीयरीत्या बळकटी देत आहे.
हुमा सिद्दीकी
