इस्लामाबाद आणि वॉशिंग्टन यांच्यातील वाढत्या धोरणात्मक संबंधांवर प्रकाश टाकण्यासाठी, पाकिस्तानचे लष्करप्रमुख फील्ड मार्शल असीम मुनीर, पुन्हा एकदा अमेरिकेच्या दौऱ्यावर जात आहेत. गेल्या दोन महिन्यातील त्यांचा हा दुसरा अमेरिका दौरा अशावेळी होतो आहे, जेव्हा अमेरिका आणि भारत यांच्यातील व्यापार तणाव वाढलेला आहे आणि “ऑपरेशन सिंदूर” नंतरच्या जागतिक प्रतिक्रियांना भारत सामोरे जात आहे.
अमेरिकेतील अजेंडा
मुनीर या महिन्याच्या शेवटी, अमेरिकेच्या सेंट्रल कमांड (CENTCOM) चे प्रमुख जनरल मायकेल एरिक कुरिल्ला, यांच्या निरोप समारंभाला उपस्थित राहण्यासाठी अमेरिकेला जाणार आहेत. जनरल कुरिल्ला यांनी यापूर्वी दहशतवादविरोधी लढ्यात पाकिस्तानला “असामान्य भागीदार” म्हटले होते, ज्यामुळे नवी दिल्लीमध्ये काहीशी चिंता व्यक्त केली गेली होती.
मुनीर यांच्या जूनमधील वॉशिंग्टन भेटीनंतर हा दौरा होत आहे, जिथे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी त्यांना खास दुपारच्या जेवणासाठी आमंत्रित केले होते. हा दौरा, विशेषतः अमेरिका-भारत संबंधांतील अलीकडील बदलांच्या पार्श्वभूमीवर, अमेरिकेच्या प्रादेशिक समीकरणात पाकिस्तानचे महत्त्व पुन्हा एकदा वाढवत असल्याचे सूचित करतो.
अमेरिकेचे भारतासोबतचे ‘टॅरिफ वॉर’ : पाकिस्तानसाठी रणनीतिक संधी
मुनीर यांच्या भेटीच्यावेळी, वॉशिंग्टन आणि नवी दिल्ली यांच्यातील व्यापारी संबंधांमधील तणाव वाढलेला आहे. याच आठवड्यात, राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी भारतीय निर्यातीवर 25% अतिरिक्त शुल्क लादले, ज्यामुळे एकूण शुल्क 50% झाले आहे. भारताच्या रशियन कच्च्या तेलाच्या सततच्या खरेदीचे कारण देत, व्हाईट हाऊसने हे पाऊल उचलले. यावर नवी दिल्लीने “अन्यायकारक, असमर्थनीय आणि अवास्तव” म्हणत तीव्र टीका केली आहे.
या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर, ट्रम्प यांनी पाकिस्तानला व्यापारी भागीदार म्हणून जवळ केले आहे, त्यांना प्राधान्य शुल्क दर (preferential tariff rates) देऊ केले आहेत आणि देशाच्या न वापरलेल्या तेल साठ्यांचा शोध घेण्यास स्वारस्य दाखवले आहे. ही व्यापार-राजकारणातील एक स्पष्ट चाल आहे. इस्लामाबादसाठी ही परिस्थिती धोरणात्मक आणि आर्थिक संधी निर्माण करते. फील्ड मार्शल मुनीर यांच्या अमेरिकेच्या नेतृत्वाशी झालेल्या वारंवार भेटी, आणि भारतासोबतचे “युद्ध टाळण्यामध्ये” त्यांच्या भूमिकेबद्दल ट्रम्प यांनी केलेली सार्वजनिक प्रशंसा, यामुळे पाकिस्तान अमेरिकेच्या दक्षिण आशिया धोरणात एक महत्त्वाचा खेळाडू म्हणून पुन्हा उदयास येत असल्याचे सूचित होते.
अमेरिका-पाकिस्तान संबंधांत मुनीर यांचे वाढते स्थान
जूनमधील त्यांच्या मागील भेटीदरम्यान, मुनीर हे अमेरिकन राष्ट्राध्यक्षांनी स्वतंत्रपणे (राजकीय नेतृत्वाशिवाय) भेट दिलेले पहिले पाकिस्तानी लष्करी अधिकारी होते. जम्मू आणि काश्मीरमधील पहलगाम येथे झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यानंतर, भारताने केलेल्या “ऑपरेशन सिंदूर” या प्रतिहल्ल्यानंतर, शत्रुत्व कमी करण्यास मदत केल्याबद्दल ट्रम्प यांनी त्यांचे कौतुक केले.
“मी त्यांना इथे बोलावले, कारण त्यांनी युद्धात न उतरता ते थांबवले, यासाठी त्यांचे आभार मानायचे होते,” असे ट्रम्प त्यावेळी म्हणाले होते. त्यांनी भारत आणि पाकिस्तानमध्ये स्वतः मध्यस्थी करून शांतता घडवल्याचा दावा केला होता, जो नवी दिल्लीने पूर्णपणे फेटाळून लावला.
त्या बदल्यात, मुनीर यांनी “अणुयुद्ध टाळल्याबद्दल” ट्रम्प यांचे कौतुक केले आणि त्यांना नोबेल शांतता पुरस्कारासाठी नामांकन देण्यास पाठिंबा दिला. त्यानंतर, पाकिस्तान सरकारने औपचारिकपणे ते नामांकन सादर केले, ज्याला विश्लेषक एक कुशल राजकीय चापलुसी मानतात.
CENTCOM भागीदारी: दहशतवादविरोधी सहकार्य की त्याहून अधिक?
जनरल कुरिल्ला यांच्या निरोप समारंभानिमित्त, मुनीर यांची अमेरिका आगामी भेट ही अमेरिका-पाकिस्तान लष्करी संबंधांवर, विशेषतः दहशतवादविरोधी सहकार्यावर प्रकाश टाकते. जुलैमध्ये, कुरिल्ला यांनी इस्लामाबादला भेट दिली होती आणि त्यांना पाकिस्तानचा सर्वोच्च लष्करी सन्मान “निशान-ए-इम्तियाज” प्रदान करण्यात आला होता, हे वाढत्या परस्पर मैत्रीचे चिन्ह आहे.
कुरिल्ला यांनी अमेरिकेने पुरवलेल्या गुप्त माहितीचा वापर करून, पाच ISIS-खोरासनच्या दहशतवाद्यांना पकडण्यात पाकिस्तानच्या भूमिकेचे कौतुक केले होते. यामुळे वॉशिंग्टनच्या सुरक्षा संरचनेत इस्लामाबादचे महत्त्व अधिक वाढले. “दहशतवादविरोधी जगात पाकिस्तान एक असामान्य भागीदार आहे… म्हणूनच आम्हाला पाकिस्तान आणि भारत दोघांसोबतही संबंध ठेवण्याची गरज आहे,” असे कुरिल्ला यांनी अलीकडेच अमेरिकेच्या हाऊस आर्म्ड सर्व्हिसेस समितीसमोर साक्ष देताना सांगितले होते.
भारतासाठी परिणाम: धोरणात्मक संतुलन आवश्यक
मुनीर यांचा अमेरिकेचा लागोपाठ दुसरा दौरा आणि पाकिस्तानच्या लष्करासाठी अमेरिकेने दाखवलेली आपुलकी, यामुळे नवी दिल्लीमध्ये “हायफनेटेड डिप्लोमसी” (hyphenated diplomacy) पुन्हा उदयास येण्याची चिंता वाढली आहे, जिथे अमेरिकेचे धोरण भारत आणि पाकिस्तानला समान धोरणात्मक भागीदार मानते. भारताने या विचारसरणीच्या पुढे जाण्याचा दीर्घकाळ प्रयत्न केला आहे.
“ऑपरेशन सिंदूर” नंतरच्या युद्धविरामावर बाह्य शक्तींचा प्रभाव होता हा दावा भारताने फेटाळला आहे, आणि असे ठामपणे म्हटले आहे की त्याच्या संतुलित आणि शांततापूर्ण लष्करी भूमिकेसाठी कोणत्याही परदेशी मध्यस्थीची गरज नव्हती. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी संसदेत ठामपणे सांगितले होते की, “ऑपरेशन सिंदूर थांबवण्यास जगातील कोणत्याही नेत्याने आम्हाला सांगितले नाही. आम्ही भारताच्या राष्ट्रीय हितासाठी कारवाई केली.”
प्रादेशिक राजकारणात बदल?
मुनीर यांचे अमेरिकेसोबतचे वाढते संबंध, ट्रम्प यांचे इस्लामाबादसाठी असलेले आर्थिक आकर्षण आणि पाकिस्तानच्या दहशतवादविरोधी भूमिकेबद्दल अमेरिकेने केलेली सार्वजनिक प्रशंसा पाहता, विश्लेषक म्हणतात की दक्षिण आशियातील अमेरिकेच्या प्राधान्यक्रमांमध्ये बदल होत असावा.
आता, हा ट्रम्प यांचा एक अल्प-मुदतीचा राजकीय डाव आहे, की ही प्रादेशिक युतीमधील संरचनात्मक बदलाच्या सुरुवातीची चिन्हे आहेत, हे पाहणे औत्सुक्याचे ठरणार आहे.
– हुमा सिद्दिकी
