मंगळवारी एका वरिष्ठ अमेरिकन अधिकाऱ्याने जून 2020 मध्ये चीनने केलेल्या कथित भूमिगत अणुचाचणी स्फोटाचे नवीन तपशील उघड केले.
सहायक परराष्ट्र मंत्री क्रिस्टोफर येव यांनी वॉशिंग्टनमधील हडसन इन्स्टिट्यूट थिंक टँक येथे एका कार्यक्रमात सांगितले की, 22 जून 2020 रोजी पश्चिम चीनमधील लोप नॉर चाचणी मैदानावर 450 मैल (720 किमी) अंतरावर असलेल्या कझाकस्तानमधील एका दुर्गम भूकंप केंद्रात 2.75 तीव्रतेचा “स्फोट” झाला.
“मी तेव्हापासून अतिरिक्त डेटा पाहिला आहे. खूप कमी शक्यता आहे, मी म्हणेन की हा एक स्फोट आहे, एकच स्फोट आहे,” येव म्हणाले, आणि हा डेटा खाण स्फोटांशी मेळ खाणारा नव्हता.
‘आरोप निराधार’
“हे भूकंपाच्या धक्क्यांशी देखील साधर्म्य दाखवणारे नाही,” असे माजी गुप्तचर विश्लेषक आणि अणु अभियांत्रिकीमध्ये डॉक्टरेट असलेले संरक्षण अधिकारी येव म्हणाले. “अणुस्फोट चाचणीतून तुम्ही जे अपेक्षा कराल तेच आहे.”
अणुचाचणी स्फोट शोधण्याची जबाबदारी असलेल्या द कॉम्प्रिहेन्सिव्ह टेस्ट बॅन ट्रीटी ऑर्गनायझेशनने म्हटले आहे की येव यांच्या आरोपाची खात्रीने पुष्टी करण्यासाठी पुरेसा डेटा नाही.
वॉशिंग्टनमधील चिनी दूतावासाच्या प्रवक्त्याने सांगितले की चीनने अणुचाचणी केल्याचा आरोप “पूर्णपणे निराधार” आहे आणि अमेरिकेकडून अणुचाचणी पुन्हा सुरू करण्यासाठी “बहाणे आखण्याचा” हा प्रयत्न आहे.
“हे अणु वर्चस्व राखण्यासाठी आणि स्वतःच्या अणु निःशस्त्रीकरण जबाबदाऱ्या टाळण्याच्या उद्देशाने केली जाणारी राजकीयदृष्ट्या प्रेरित हाताळणी आहे,” असे चिनी दूतावासाचे प्रवक्ते लिऊ पेंग्यू यांनी ईमेल केलेल्या निवेदनात म्हटले आहे.
“चीन अमेरिकेला पाच अण्वस्त्रधारी देशांनी अण्वस्त्र चाचण्यांपासून दूर राहण्याच्या वचनबद्धतेची पुष्टी करण्यास, अण्वस्त्र चाचण्यांविरुद्ध जागतिक सहमती कायम ठेवण्यास आणि आंतरराष्ट्रीय अण्वस्त्र निःशस्त्रीकरण आणि अप्रसार व्यवस्था सुरक्षित करण्यासाठी ठोस पावले उचलण्यास आग्रह धरत आहे,” लिऊ पुढे म्हणाले.
अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प चीनवर अमेरिका आणि रशियासोबत वाटाघाटी करण्यासाठी दबाव आणत आहेत, न्यू स्टार्ट, हा अमेरिका-रशियाचा शेवटचा धोरणात्मक अण्वस्त्र मर्यादा करार आहे, जो 5 फेब्रुवारी रोजी संपला.
या कराराची मुदत संपल्याने जग एका वेगवान अण्वस्त्र शर्यतीच्या उंबरठ्यावर आल्यामुळे चिंता वाढली आहे.
चीनचा नकार
1996 च्या अणुचाचण्यांवर बंदी घालण्याच्या आंतरराष्ट्रीय करारावर स्वाक्षरी करणाऱ्या परंतु त्याला मान्यता न देणाऱ्या चीनने या महिन्याच्या सुरुवातीला एका आंतरराष्ट्रीय परिषदेत अमेरिकेने पहिल्यांदा हाच आरोप केल्यानंतर भूमिगत अणुचाचणी स्फोट घडवल्याचा इन्कार केला. चीनची शेवटची अधिकृत भूमिगत चाचणी 1996 मध्ये झाली.
कझाकस्तानमधील PS23 भूकंप केंद्र हे व्यापक चाचणी बंदी करार संघटनेने (CTBTO) चालवलेल्या जागतिक स्तरावरील देखरेख प्रणालीचा भाग आहे.
संघटनेचे कार्यकारी सचिव रॉबर्ट फ्लॉइड यांनी एका निवेदनात म्हटले आहे की PS23 केंद्राने 22 जून 2020 रोजी 12 सेकंदांच्या अंतराने “दोन अतिशय लहान भूकंपाच्या घटना” नोंदवल्या.
CTBTO ची देखरेख प्रणाली 551 टन (500 मेट्रिक टन) किंवा त्याहून अधिक TNT उत्पादनासह अणुचाचणी स्फोटांशी सुसंगत “घटना” शोधू शकते, असे त्यांनी सांगितले.
“या दोन्ही घटना त्या पातळीपेक्षा खूपच खाली होत्या. परिणामी, केवळ या डेटाच्या आधारे, या घटनांचे आत्मविश्वासाने मूल्यांकन करणे शक्य नाही,” असे फ्लॉइड म्हणाले.
चीनने चाचणी लपवली?
येव म्हणाले की चीनने डीकपलिंग नावाच्या पद्धतीचा वापर करून चाचणी लपवण्याचा प्रयत्न केला, ज्यामध्ये उपकरणाचा स्फोट एका मोठ्या भूमिगत चेंबरमध्ये केला जातो जेणेकरून आसपासच्या खडकांमधून येणाऱ्या शॉकवेव्हची तीव्रता कमी होईल.
चीनप्रमाणेच, अमेरिकेने चाचणी बंदीवर स्वाक्षरी केली आहे परंतु त्याला मान्यता दिलेली नाही. आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार, दोन्ही देश कराराचे पालन करण्यास बांधील आहेत.
अमेरिकेने 1992 मध्ये शेवटची भूमिगत अणुचाचणी केली आणि त्याची अण्वस्त्रे योग्यरित्या कार्य करतात याची खात्री करण्यासाठी प्रगत साधने आणि सुपरकॉम्प्युटर सिम्युलेशन वापरणाऱ्या अब्जावधी डॉलर्सच्या कार्यक्रमावर अवलंबून आहे.
न्यू स्टार्टची जागा घेण्यासाठी ट्रम्प यांच्या त्रि-मार्गी करारावर वाटाघाटी करण्याच्या आवाहनाला चीनने नकार दिला आहे, त्याने असा दावा केला आहे की त्याची धोरणात्मक अणुशस्त्रे जगातील सर्वात मोठ्या अणुशक्ती असलेल्या वॉशिंग्टन आणि मॉस्कोच्या तुलनेत कमी आहेत.
पेंटागॉनच्या म्हणण्यानुसार चीनकडे आता 600 हून अधिक ऑपरेशनल अणुशस्त्रे आहेत आणि तो त्याच्या धोरणात्मक अणुशक्तीचा मोठा विस्तार करत आहे. 2030 पर्यंत चीन हजारांहून अधिक अण्वस्त्रे तैनात करेल असा अंदाज आहे.
टीम स्ट्रॅटन्यूज
(रॉयटर्सच्या इनपुट्ससह)
