भारताने आपला स्वातंत्र्यदिन साजरा करण्याच्या एक दिवस आधी पाकिस्तान आपला 79 वा स्वातंत्र्यदिन साजरा करत असताना, उत्तर अरबी समुद्र लाटांच्या खाली स्पर्धेसाठी शांतपणे सज्ज आहे. चीनच्या युआन-वर्गाचा निर्यात प्रकार असलेल्या इस्लामाबादच्या आठ बोटीच्या हॅंगोर-श्रेणीच्या पाणबुडीचा कार्यक्रम धोरणात्मक गेम-चेंजर म्हणून विकला गेला आहे. यातील दोन बोटी पहिली एप्रिल 2024 मध्ये तर दुसरी मार्च 2025 प्रक्षेपित करण्यात आल्या आहेत. आता वुहान येथे त्यात आणखी भर घालण्याचे काम सुरू आहे.
पण वस्तुस्थिती काहीशी गंभीर आहे. या पाणबुड्यांना जगातील सर्वात जास्त निरीक्षण असलेल्या पाणबुडीविरोधी युद्ध (ASW) वातावरणात काम करावे लागेल-ज्या युद्धक्षेत्राला भारताने एक दशकाहून अधिक काळ बळकटी देण्यात घालवला आहे. समुद्रतळापासून ते आकाशापर्यंत, एक बहुस्तरीय ASW चे जाळे आता तयार आहे, ज्यामुळे हॅंगोरची पाण्यात पत्ता लागू न देता निसटून जाण्याची शक्यता कमी होते.
भारताची ASW भिंत: एका दशकापासून घडत आहे
भारतीय नौदलाचे ASW नेटवर्क आधीच पूर्णपणे तैनात आहे:
- सतत गस्त: बारा बोईंग P8I पोसायडॉन विमाने अरबी समुद्रात विस्तृत क्षेत्र निरीक्षण प्रदान करतात, ज्यामध्ये प्रगत सोनोबॉय आणि चुंबकीय विसंगती शोधकांचा वापर केला जातो.
- पृष्ठभागावरील निरीक्षण : प्रोजेक्ट 28 कामोर्टा-क्लास कॉर्वेट्स आणि फ्रंटलाइन डिस्ट्रॉयर्स/फ्रिगेट्स फील्ड HUMSA-फॅमिली सोनार, मारीच अँटी-टॉर्पेडो डेकोय आणि वरुणास्त्र हेवीवेट टॉर्पेडो.
- जलद हवाई हल्ला: नवीन MH-60R सीहॉक हेलिकॉप्टर टॉर्पेडो डिलिव्हरीसह डिपिंग सोनार एकत्र करतात, ज्यामुळे पृष्ठभागावरील संपर्कांना जलद प्रतिक्रिया मिळते.
- किनारी चोक पॉइंट नियंत्रण: जून 2025 मध्ये कार्यान्वित झालेले INS अर्नाळा हे 16 नियोजित अँटी-सबमरीन वॉरफेअर शॅलो वॉटर क्राफ्टपैकी पहिले आहे – कराची आणि ओरमारा येथून पाकिस्तानी पाणबुड्यांना ज्या किनारी मार्गांवर जावे लागते त्यावर वर्चस्व गाजवण्यासाठी डिझाइन केलेले आहे.
भारतीय नौदलाचे एक माजी अधिकारी म्हणतात, “ही अनेक स्तरांवरील सुरक्षितता हे सुनिश्चित करते की P8I नी घेतलेल्या शोधांवर जवळजवळ त्वरित कारवाई केली जाऊ शकते”. “मर्यादित उत्तर अरबी समुद्रात, लवकर शोध घेणे अनेकदा पाणबुडीच्या भवितव्यावर शिक्कामोर्तब करते.”
प्रणोदन: हँगोरचा संभाव्य कमकुवत दुवा
हँगोर-क्लास सुरुवातीला जर्मनीच्या MTU-396 डिझेल इंजिनांचा वापर करण्यासाठी होता. जर्मनीच्या निर्यात बंदीमुळे पाकिस्तानला चीनच्या CHD-620 इंजिनांचा अवलंब करावा लागला – ही प्रणाली निर्यातीचा कोणताही सिद्ध इतिहास नसलेली प्रणाली आहे.
थायलंडच्या एस. 26. टी. कार्यक्रमाला, ज्याला सी. एच. डी.-620 घेण्यास भाग पाडले गेले होते, केवळ प्रणालीचे एकत्रीकरण आणि प्रमाणीकरण करण्यासाठी तीन वर्षांहून अधिक विलंब सहन करावा लागला. डिझेल-विद्युत पाणबुडीसाठी, प्रणोदन आवाज ही जीवन आणि मृत्यूची बाब आहे; ध्वनीचा कोणताही तोटा थेट भारताचा सोनार फायदा करून देणारा आहे.
टिकाऊपणा आणि तयारीतील अडथळे
चीन-निर्मित पाणबुड्यांसोबतचा प्रादेशिक अनुभव एक सावधगिरीची गोष्ट देतो. बांगलादेशची नूतनीकरण केलेली मिंग-क्लास जोडी आणि म्यानमारची एकल मिंग यांनी समुद्रापेक्षा गोदीत जास्त वेळ एकत्र घालवला आहे, कारण सतत करावी लागणारी देखभाल आणि क्रूची उपलब्धता नसणे यामुळे ते अडचणीत आले आहे.
हँगोरची AIP प्रणाली पाण्याखाली चांगली कामगिरी करू शकते, परंतु त्याची टिकाव पाइपलाइन, सुट्या भागांचा प्रवाह आणि क्रू कौशल्य पाकिस्तान नौदलाच्या सेवेत चाचणी न घेताच समाविष्ट केलेले आहे. जर प्रणोदन किंवा एआयपी टीथिंग समस्या उद्भवल्या तर ही तयारी आणखी धोक्यात येईल.
कामगिरीविषयक सत्यता: ASW गौंटलेट, पाण्यात उतरण्याआधीच शिकार
भारताचे ASW वर्चस्व हे केवळ तंत्रज्ञानाबद्दल नाही तर एकात्मतेबद्दल आहे. नियमित सरावांनी P8I आय, एम. एच.-60आर, पृष्ठभागावरील लढवय्यी जहाजे आणि आता उथळ पाण्यातील ASW जहाजे यांच्यातील समन्वय वाढवला आहे. यामुळे अर्नाला-वर्गातील जहाजे किनारपट्टीवर गस्त घालतात, तर कामोर्तास खोल पाण्यात झेप घेतात.
हॅंगोर ताफ्यासाठी, याचा अर्थ लवकर शोधणे ही कल्पना नाही- ते शक्य आहे. बंदर सोडल्यानंतर काही तासांतच पाकिस्तानी पाणबुड्यांचा मागोवा घेतला जाऊ शकत होता. ज्यामुळे त्यांना संथ गतीने, कमी जोखमीच्या संक्रमणासाठी भाग पाडले जात होते ज्यामुळे परिचालन पोहोच आणि प्रतिबंधात्मक मूल्य मर्यादित होते. जरी सर्व आठही हॅंगर्स नियोजित वेळेनुसार आले तरी, यापैकी प्रत्येक घटक पाकिस्तानच्या पाणबुडीच्या हाताच्या धोरणात्मक प्रभावाला धुसर करतो.
धोरणात्मक दृष्टीकोन
हॅंगोर वर्ग जुन्या एगोस्टा-90बीची जागा घेईल आणि निःसंशयपणे पाकिस्तानच्या पाणबुडीच्या गटाचे आधुनिकीकरण करेल. पण उत्तर अरबी समुद्राप्रमाणे संकुचित आणि सर्वेक्षण केलेल्या ठिकाणी आधुनिकीकरण फायद्याची हमी देत नाही.
भारताचे ए. एस. डब्ल्यू. ग्रीड आधीच अस्तित्वात आहे. हँगोरचे प्रणोदन अद्याप अप्रमाणित आहे. आणि भूगोल गुप्ततेसाठी फारच कमी जागा सोडतो. या वातावरणात, अरबी समुद्र हे पाकिस्तानच्या नवीन पाणबुड्यांसाठी कमी शिकारीचे ठिकाण आहे आणि अधिक एक किल्ला आहे जिथे प्रवेशद्वारांवर भारताचे नियंत्रण असते.
कराचीच्या जेटीपासून खुल्या महासागरापर्यंतच्या प्रवासात टिकून राहणे हे हॅंगर्ससाठी खरे आव्हान असू शकते-कारण या पाण्यात, ते प्रवास सुरू करण्यापूर्वीच त्यांची शिकार केली जाईल.
हुमा सिद्दीकी
