‘द एक्सप्रेस ट्रिब्यून’मध्ये प्रकाशित झालेला, पाकिस्तानच्या लष्करी-राजकीय व्यवस्थेवर टीका करणारा एक लेख व्हायरल झाल्यानंतर काही तासांतच तो तातडीने हटवण्यात आला. मात्र, तोपर्यंत हा लेख इतरत्र पाठवण्यासाठी आणि त्यावर चर्चा करण्यासाठी अनेकांनी तो डाउनलोड केला होता.
अमेरिकेत राहणाऱ्या पीएचडी स्कॉलर झोरेन निजामानी याचा हा लेख नवीन वर्षाच्या पहिल्या दिवशी प्रकाशित झाला होता आणि त्याची सुरुवात अशी होती:
“सत्तेत असलेल्या वृद्ध पुरुष आणि स्त्रियांनो, आता तुमचा खेळ संपला आहे. तरुण पिढी तुम्ही विकण्याचा प्रयत्न करत असलेल्या कोणत्याही गोष्टीवर विश्वास ठेवायला तयार नाही. देशभक्तीला प्रोत्साहन देण्यासाठी तुम्ही शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये कितीही चर्चासत्रे आणि परिसंवाद आयोजित केले, तरी त्याचा काहीही उपयोग होत नाही.”
“जेव्हा समान संधी, उत्तम पायाभूत सुविधा आणि कार्यक्षम यंत्रणा उपलब्ध असतात, तेव्हा देशभक्ती आपोआपच निर्माण होते. जेव्हा तुम्ही तुमच्या लोकांना मूलभूत गरजा पुरवता आणि लोकांना त्यांचे हक्क मिळतील याची खात्री करता, तेव्हा विद्यार्थ्यांना आपल्या देशावर प्रेम करा हे सांगण्यासाठी तुम्हाला शाळा-कॉलेजांमध्ये जावे लागणार नाही.
“इंटरनेटमुळे आणि आपल्याकडे जे काही थोडे शिक्षण शिल्लक आहे, त्यामुळे, सर्वसामान्य जनतेला शक्य तितके अशिक्षित ठेवण्याच्या तुमच्या सर्वोत्कृष्ट प्रयत्नांनंतरही, तुम्ही अयशस्वी झाला आहात.”
झोरेन हा प्रसिद्ध अभिनेते फझिला आणि कैसर निझामानी यांचा मुलगा आहे आणि तो उघडपणे पाकिस्तानी समाजातील उच्चभ्रू वर्गातील आहे. त्याच्या आईने सांगितले की, तो लेख तरुणांच्या दृष्टिकोनावर करण्यात आलेले एक सामान्य भाष्य होते आणि तो कोणत्याही विशिष्ट संस्थेला उद्देशून नव्हता.
झोरेन याने हे देखील स्पष्ट केले की आपला कोणत्याही प्रकारे कोणाशीही राजकीय संबंध नाही आणि आपण जे काही लिहिले ते आपल्या मतांवर आणि निरीक्षणांवर आधारित होते. एक्सवर पोस्ट केलेल्या एका लांबच लांब रेकॉर्डिंगमध्ये तो म्हणाला, “मला नेहमीच विचार करण्यास, प्रश्न विचारण्यास, स्वतःहून शिकण्यास आणि वाचन करण्यास प्रोत्साहन दिले गेले आहे… यातील संदेश नेहमीच स्वतःसाठी चिकित्सकपणे विचार करण्याबाबत होता… पालक, सरकार किंवा इतर कोणीही तुम्हाला जे काही शिकवत आहेत, जे काही तुमच्यावर लादत आहेत, त्यावर प्रश्न विचारा.”
त्या रेकॉर्डिंगमध्ये पाकिस्तानी सरकार किंवा व्यवस्थेवर कोणतीही टीका नव्हती, किंबहुना ते त्याने लिहिलेल्या गोष्टींपेक्षा पूर्णपणे वेगळे होते. त्यामुळे त्याने जे लिहिले होते, ते त्याला खरोखरच म्हणायचे होते की नाही, हा प्रश्न निर्माण झाला.
त्या रेकॉर्डिंगमध्ये तो म्हणतो, “मी ते लिहिताना मजा करत होतो, गंमत करत होतो, फारसा विचार करत नव्हतो.”
त्याने जे लिहिले होते, त्याचा तोच अर्थ त्याला अभिप्रेत होता का? हे अजूनही संदिग्धच आहे. हे रेकॉर्डिंग सत्ताधाऱ्यांना शांत करण्यासाठी आणि पाकिस्तानात असलेल्या त्याच्या पालकांचे संरक्षण करण्यासाठी होते का? हे कदाचित आपल्याला कधीच कळणार नाही, पण निजामानीच्या लेखनातून पाकिस्तानचे वेदनादायक वास्तव प्रतिबिंबित झाले:
सैन्याच्या आणि त्यांच्या लाडक्या राजकीय हस्तकांच्या वर्चस्वामुळे, प्रत्येक संस्थेला सध्याच्या व्यवस्थेपुढे झुकावे लागले आहे. अर्थव्यवस्था चांगली नाही, बेरोजगारी वाढत आहे आणि ‘डॉन’च्या मते, या वर्षी पाकिस्तानातील बेरोजगारांमध्ये 31 टक्क्यांची वाढ झाली आहे.
अधिकृत आकडेवारीनुसार, गेल्या दोन वर्षांत 5 हजारांहून अधिक डॉक्टर आणि 11 हजार अभियंत्यांनी देश सोडला आहे, जो प्रतिभावान लोकांच्या वाढत्या स्थलांतराचा एक भाग आहे. सत्ताधारी मात्र याबाबत अविचल राहिले आहेत.
सूर्या गंगाधरन
