गेल्या आठवड्यात व्हेनेझुएलाचे राष्ट्राध्यक्ष निकोलस मादुरो यांना पकडण्यासाठी अमेरिकेने केलेल्या लष्करी कारवाईचा उद्देश केवळ त्यांचे सरकार उलथून लावणे हाच नव्हता, तर अमेरिकेच्या खंडापासून दूर रहा असा स्पष्ट इशारा बीजिंगला एक देणे हा देखील होता. गेल्या दोन दशकांपासून, चीनने लॅटिन अमेरिकेत आपला प्रभाव हळूहळू वाढवला आहे, आणि अमेरिकेच्या प्रभाव क्षेत्राजवळ व्यापार, पायाभूत सुविधा आणि सामरिक भागीदारीचा पाठपुरावा केला आहे.
“आम्हाला तुम्ही तिथे नको आहात”: वॉशिंग्टनचा संदेश
अर्जेंटिनामधील उपग्रह ट्रॅकिंग स्टेशनपासून ते पेरूमधील मोठ्या बंदरांमधील गुंतवणुकीपर्यंत आणि व्हेनेझुएलाला दिलेल्या आर्थिक मदतीपर्यंत, या प्रदेशात चीनचा वाढता सहभाग वॉशिंग्टनला बऱ्याच काळापासून खटकत आहे. ट्रम्प प्रशासनातील अनेक अधिकाऱ्यांनी रॉयटर्सला सांगितले की, अलीकडील कारवाई अंशतः बीजिंगच्या महत्त्वाकांक्षांना आळा घालण्यासाठी आणि स्वस्त व्हेनेझुएलाच्या तेलापर्यंतचा त्याचा प्रवेश थांबवण्यासाठी आखण्यात आली होती.
अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी हा संदेश स्पष्टपणे दिला, ते म्हणाले की त्यांनी चीन आणि रशिया दोघांनाही सांगितले आहे, “आमचे तुमच्याशी खूप चांगले संबंध आहेत, तुम्ही आम्हाला खूप आवडता, पण आम्हाला तुम्ही तिथे नको आहात, तुम्ही तिथे राहणार नाही.” त्यांनी पुढे सांगितले की, चीन आता थेट अमेरिकेकडून तेल खरेदी करू शकतो.
बीजिंगच्या प्रभावाला धक्का
कॅराकसमध्ये 3 जानेवारी रोजी पहाटे झालेल्या कारवाईत, अमेरिकन सैन्याने मादुरो आणि त्यांच्या पत्नीला ताब्यात घेतले. त्यामुळे पश्चिम गोलार्धात चीनची प्रतिष्ठा आणि प्रभावाला मोठा धक्का बसला. अमेरिकन कमांडोंनी निकामी केलेली हवाई संरक्षण प्रणाली चीन आणि रशियाने पुरवली होती. ट्रम्प यांनी नंतर सांगितले की, पूर्वी चिनी बंदरांकडे जाणारे तेल आता अमेरिकेकडे वळवले जाईल.
विश्लेषकांचा विश्वास आहे की या घटनेमुळे या प्रदेशात चिनी प्रभावाच्या मर्यादा उघड झाल्या आहेत. ‘फाउंडेशन फॉर डिफेन्स ऑफ डेमोक्रेसीज’चे क्रेग सिंगलटन म्हणाले की, या कारवाईने “चीनची महासत्ता म्हणून स्वतःचीच टिमकी वाजविणे आणि त्याच्या प्रत्यक्षात असणाऱ्या प्रभावामध्ये असलेली दरी उघड केली आहे.” त्यांनी नमूद केले की, बीजिंग राजनैतिक पातळीवर आक्षेप घेऊ शकते, परंतु वॉशिंग्टनने कारवाई करण्याचा निर्णय घेतल्यावर ते आपल्या मालमत्तेचे संरक्षण करू शकत नाही.
वॉशिंग्टनमधील चिनी दूतावासाने हस्तक्षेपाचा आरोप फेटाळून लावला आणि अमेरिकेची कृती “एकतर्फी, बेकायदेशीर आणि दादागिरीची” असल्याचे म्हटले. दूतावासाचे प्रवक्ते लियू पेंग्यू म्हणाले की, अमेरिकेच्या दबावाकडे दुर्लक्ष करून चीन लॅटिन अमेरिकन भागीदारांसोबत “मैत्रीपूर्ण देवाणघेवाण आणि सहकार्य” सुरू ठेवेल.
ट्रम्प यांच्या चीन धोरणातील विरोधाभास
आपल्या आक्रमक भूमिकेनंतरही, ट्रम्प यांचे व्यापक चीन धोरण विसंगत राहिले आहे, ज्यात व्यापार वाटाघाटींची लष्करी शक्तिप्रदर्शनासोबत सरमिसळ करण्यात आली आहे. तथापि, व्हेनेझुएलाच्या कारवाईमुळे अमेरिकेची रणनीती अधिक आक्रमक भूमिकेकडे झुकल्याचे दिसले.
बीजिंगसाठी आणखी एक प्रतीकात्मक धक्का म्हणजे मादुरो यांचा अटकेपूर्वीचा शेवटचा सार्वजनिक कार्यक्रम चीनचे लॅटिन अमेरिकेसाठीचे विशेष दूत किउ शिओकी यांच्यासोबतची बैठक होती. अमेरिकेच्या छाप्याच्या काही तास आधी आयोजित केलेल्या या घटनेवरून असे सूचित होते की, बीजिंगला याबद्दल कोणतीही कल्पना नव्हती.
अनेक वर्षांपासून चीनने व्हेनेझुएलाच्या तेल क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक केली होती आणि 2017 मध्ये पाश्चात्य निर्बंध कडक झाल्यानंतर व्हेनेझुएलाला महत्त्वपूर्ण आर्थिक पाठिंबा दिला होता. चीनने लष्करी उपकरणे, ज्यात अमेरिकेच्या प्रगत विमानांचा शोध घेण्यासाठी डिझाइन केलेल्या रडार प्रणालींचा समावेश होता, ती देखील पुरवली होती—परंतु ही उपकरणे कारवाई रोखण्यात अयशस्वी ठरली.
हडसन इन्स्टिट्यूटचे मायकल सोबोलिक म्हणाले की, चिनी संरक्षण प्रणालींवर अवलंबून असलेले देश “आता अमेरिकेपासून आपण किती सुरक्षित आहोत, यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करत आहेत.” त्यांनी पुढे सांगितले की, अमेरिकेच्या लष्करी सामर्थ्यासमोर इराण आणि व्हेनेझुएलासारख्या भागीदारांना बीजिंगने दिलेली राजनैतिक आश्वासने निरर्थक ठरली आहेत.
संपूर्ण अमेरिकेतून चीनवर वाढता दबाव
व्हेनेझुएलामधील बीजिंगच्या अपयशाचे दूरगामी परिणाम होऊ शकतात. अमेरिकन अधिकाऱ्यांचा विश्वास आहे की चीन क्युबामध्ये गुप्तचर सुविधा चालवतो, हा दावा बीजिंगने नाकारला असला, तरी त्याने हवानाला सखोल गुप्तचर सहकार्याचे वचन दिले आहे. वॉशिंग्टनने प्रादेशिक सरकारांवर पनामा कालव्यासारख्या सामरिक क्षेत्रांमध्ये चिनी सहभाग मर्यादित ठेवण्यासाठी दबाव आणला आहे.
परराष्ट्र विभागाच्या एका अधिकाऱ्याने सांगितले की, अमेरिका “कालव्या जवळच्या चिनी प्रभावाबद्दल चिंतित” आहे, परंतु पनामाने चीनच्या ‘बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह’मधून बाहेर पडण्याच्या आणि चीनशी संबंधित बंदरांच्या करारांचे पुनरावलोकन करण्याच्या अलीकडील निर्णयाचे स्वागत केले आहे.
या धक्क्यांनंतरही, विश्लेषक चेतावणी देतात की व्हेनेझुएलामधील अमेरिकेच्या कोणत्याही प्रकारच्या दीर्घकालीन सहभागामुळे बीजिंगला आपली उपस्थिती पुन्हा प्रस्थापित करण्याची संधी मिळू शकते. एशिया सोसायटीचे डॅनियल रसेल म्हणाले की, ट्रम्प यांच्या दृष्टिकोनामुळे चीनच्या “प्रभाव क्षेत्राच्या तर्काला” बळकटी मिळण्याचा धोका आहे, कारण त्यातून असे सूचित होते की पश्चिम गोलार्ध केवळ वॉशिंग्टनचा आहे. “बीजिंगला अमेरिकेने आशियाला आपले प्रभाव क्षेत्र म्हणून स्वीकारावे असे वाटते,” असे त्यांनी नमूद केले, “आणि अमेरिका व्हेनेझुएलामध्ये अडकून पडेल अशी त्यांना आशा आहे.”
टीम स्ट्रॅटन्यूज
(रॉयटर्सच्या इनपुट्ससह)
